Bakü’ye gelişimizin ertesi günü, operete gitmeden önce tiyatro binasının çevresindeki sokaklarda dolaşırken tanıştığımız o genç, bize yalnızca bir tur satmıyor; farkında olmadan küçük bir maceranın da kapısını aralıyor.
Söz verdikleri gibi 3 Şubat sabahı tam vaktinde otelimizin önüne geliyorlar. Bu dakiklik, daha günün ilk saatlerinde içimize hoş bir güven duygusu yerleştiriyor. Minibüse bindiğimizde Bakü henüz yeni uyanıyor. Caddeler sakin, berrak sabah ışığı binaların üzerine yavaşça yayılıyor. Camdan dışarı bakarken birkaç saat sonra şehrin çok uzağında, bambaşka bir coğrafyanın içinde olacağımızı henüz bilmiyoruz.

Araç, şehir merkezindeki birkaç durakta daha yolcuları alıyor. Kısa süre içinde birbirini henüz tanımayan insanların aynı yolculukta buluştuğu sıcak bir yol arkadaşlığı başlıyor. Önümüzde uzanan rota ise bizi Bakü’nün modern siluetinden çıkarıp binlerce yıllık kaya resimlerinin ve çamur volkanlarının bulunduğu Gobustan’a doğru götürüyor.
Araca katılan her yeni yolcuyla birlikte yolculuğun havası da değişiyordu. Kimisi uykulu gözlerle camdan süzülen sabah ışığını izliyor, kimisi daha ilk dakikalarda yanındakilerle sohbete başlıyordu. Biz ise cam kenarında sessizce oturuyor, yavaş yavaş geride kalan Bakü’yü seyrediyorduk.
Şehrin modern silueti geride kaldıkça manzara da sadeleşmeye başladı. Yüksek binaların yerini geniş düzlükler, yoğun caddelerin yerini ise ufka doğru uzanan açık yollar alıyordu. Hazar’dan esen rüzgârın taşıdığı iyot kokusu, artık şehirden uzaklaştığımızı usulca hissettiriyordu.
İçimde tarif etmesi güç bir duygu vardı; yalnızca merak ya da heyecan değildi bu. Sanki birazdan göreceğimiz topraklar, bizi yüzyılların değil, insanlığın ilk izlerinin saklı kaldığı çok daha eski bir zamana götürecekti.

Rehberimiz genç, enerjik ve anlatmayı seven bir delikanlı olarak karşımıza çıkıyor. Konuşurken Rusça ile İngilizce arasında rahatça geçiş yapıyor, bize döndüğünde ise gülümseyerek Azerbaycan Türkçesiyle hitap ediyor. Onunla konuşmaya başladıkça aramızdaki iletişimin ne kadar kolay olduğunu fark ediyorum. Söylediklerinin çoğu bize tanıdık geliyor; bazı kelimeler, söyleyişler ve ifadeler Türkiye Türkçesiyle neredeyse aynı. Dilin bu yakınlığı, daha yolun başında aramızdaki mesafeyi azaltıyor ve kendimizi yabancı bir ülkede değil, bize tanıdık bir coğrafyada yolculuk ediyor gibi hissettiriyor.

Gruba göz gezdirdiğimizde bizim dışımızda iki Türk ve iki Alman turist görüyoruz; diğer yolcular ise Azerbaycanlılardan oluşuyor. Bu dağılım, daha ilk dakikalardan ortama sıcak ve yerel bir hava katıyor. Ara sıra kulak misafiri olduğumuz gündelik konuşmalar, yükselen kahkahalar ve rehberle kurulan samimi diyaloglar, bizi sıradan bir tur ortamından uzaklaştırıyor. Kendimizi, kısa sürede birbirine alışan insanların oluşturduğu küçük bir arkadaş topluluğunun içinde buluyoruz.
Araç güneye doğru ilerlerken Bakü’nün geniş caddeleri geride kalıyor. Yol boyunca şehrin eğitim ve kültür yaşamına ait önemli yapılar da birer birer karşımıza çıkıyor. Bunlardan biri, 1930 yılında kurulan Azerbaycan Devlet İktisat Üniversitesi. Ülkenin ekonomi ve işletme alanındaki köklü eğitim kurumlarından biri olan üniversite, Bakü’nün akademik kimliğinin simgelerinden sayılıyor.
Biraz ileride, geçmişin zarafetini bugüne taşıyan etkileyici bir yapı beliriyor: Azerbaycan Devlet Akademik Filarmoni Salonu. 1910’lu yılların başında inşa edilen bu yapı, ilk döneminde Bakü’nün seçkin çevrelerinin kullandığı bir sosyal kulüp olarak tasarlanmış. Avrupa mimarisinden izler taşıyan cephesi ve zarif ayrıntılarıyla hemen dikkat çekiyor. Şehrin hareketli yaşamının içinde, geçmişten bugüne uzanan sakin ve ağırbaşlı bir duruş sergiliyor.
Yolculuk devam ederken modern Bakü’nün farklı yüzleri de birer birer karşımıza çıkıyor. Bakü Spor Sarayı, Devlet Sirki ve Su Sporları Sarayı geride kalırken, biz camdan dışarı bakıp şehrin hareketli yaşamını izliyoruz. Hazar’ın açık ufku bir süre daha bize eşlik ediyor.
Derken uzakta dev Azerbaycan bayrağı beliriyor. Yaklaştıkça bütün görkemiyle karşımıza çıkan Devlet Bayrağı Meydanı, Bakü’nün modern yüzünün güçlü simgelerinden biri. Meydandaki bayrak direği, 2010 yılında hizmete açıldığında 162 metre yüksekliğiyle bir dönem dünyanın en yüksek bayrak direği olarak Guinness Rekorlar Kitabı’na girmiş.
Bir süre sonra yüksek binalar seyrekleşiyor. Geniş yolların çevresindeki boşluklar artıyor; şehirdeki düzenli görüntünün yerini kuru topraklar ve çıplak tepeler alıyor. Bakü’nün hareketli atmosferinden uzaklaştıkça manzara da sessizleşiyor.
Camdan dışarı baktığımda, yalnızca başka bir yere değil, başka bir zamana doğru yol aldığımızı düşünüyorum. Önümüzde beliren kayalıklar Gobustan’ın habercisi.

Bakü’nün bugünkü yüzünden Gobustan’ın çok daha eski dünyasına doğru ilerlerken, yolculuğun en güzel yanı da kendini göstermeye başlıyor: Şehir geride kaldıkça, toprağın anlattığı hikâye öne çıkıyor.
Minibüsün camından akıp giden yapılar, Bakü’nün farklı dönemlerini kısa bir film şeridi gibi önümüzden geçiriyor. Her biri, şehrin geçmişinden bugüne uzanan hikâyeden küçük bir parça taşıyor. Biz de bu görüntüler arasında ilerlerken Bakü’nün zenginliğinin ve değişen yüzünün ardındaki kaynakları düşünmeye başlıyoruz.
Bakü’nün uzandığı Abşeron Yarımadası boyunca ilerlerken yolumuz, Bakü’nün güneybatısındaki tarihî petrol bölgesi Bibiheybet’e düşüyor. Şehirden henüz çok uzaklaşmadan, yaklaşık dört kilometre sonra aracımız ilk molasını veriyor. Birkaç dakika önce hareketli caddelerden geçerken şimdi, Bakü’nün dönüşümünde büyük rol oynayan petrol tarihinin önemli duraklarından birinin önündeyiz.
Amacımız, 1846 yılında mekanik yöntemlerle açılan Bibiheybet kuyusunu görmek. Kuyunun başında durduğumda, Bakü’nün bugünkü görüntüsünü düşünmeden edemiyorum. Şehrin büyümesi, zenginleşmesi ve dünyaya açılmasıyla bu toprakların altından çıkarılan petrol arasında güçlü bir bağ var. Kısa süren bu durak, Bakü’ye bakışımı biraz değiştiriyor.
O yıllarda kullanılan sistem, bugünün dev petrol kulelerinden oldukça uzak. İlkel bir denge kolu ve basit bir vinç mekanizmasıyla çalışan bu sondaj yöntemi, dönemine göre önemli bir yenilikmiş.
Çalışmalar, Azerbaycan petrol madenleri müdürü Binbaşı Alekseyev’in öncülüğünde, mühendis Vasili Semyonov’un önerisiyle gerçekleştiriliyormuş. 1870’li yıllarda Nobel Kardeşler ve İvan Mirzoyev gibi girişimcilerin bölgeye gelmesiyle üretim hızla büyümüş. Küçük ölçekli çalışmalar zamanla büyük sanayi yatırımlarına dönüşmüş; Bakü de dünyanın önemli petrol merkezlerinden biri hâline gelmiş.
Rüzgârın uğultusu arasında o eski kuyunun başında dururken, biraz önce içinden geçtiğimiz modern Bakü’yü düşünüyorum. Bugün şehrin görünümünde izlerini gördüğümüz bu büyük dönüşümün, bir zamanlar burada böylesine sade bir düzenekle başlamış olması bana düşündürücü geliyor.

Bir süre çevreye bakıyoruz. Paslı metalin görüntüsü, çıplak arazi ve etrafımızdaki sessizlik, buranın geçmişini anlatmaya yetiyor.
Fotoğraflarımızı çektikten ve çevreyi son kez gözden geçirdikten sonra yeniden minibüse dönüp yerlerimize geçiyoruz. Kuyu geride kalırken yolculuğumuz da yeniden başlıyor. Abşeron Yarımadası boyunca ilerledikçe yerleşimler seyrekleşiyor; binaların, dükkânların ve yolların yerini daha geniş boşluklar almaya başlıyor.
Bir süre sonra manzaranın rengi de değişiyor. Toprak daha kuru, tepeler daha çıplak bir hâle geliyor. Şehirden uzaklaştıkça çevremizdeki sessizlik belirginleşiyor; yalnızca yol ve önümüzde uzanan geniş coğrafya kalıyor.
Camdan dışarıyı seyrederken, biraz önce gördüğümüz Bibiheybet kuyusuyla önümüzde beliren bu manzara arasında ilginç bir bağ kuruyorum. Orada Bakü’nün sanayileşme ve petrol yıllarına dokunmuştuk. Şimdi ise çok daha eski bir dünyanın kapısına doğru ilerliyoruz.
Yolumuza devam ederken Bibiheybet Camii, Bakü Körfezi’nin kıyısında adeta zamana meydan okuyan zarafetiyle karşımıza çıkıyor. Denizle gökyüzü arasında yükselen bu kutsal yapı, yalnızca mimarisiyle değil, taşıdığı manevi anlamla da dikkatimi çekiyor.
Camiyi ziyaret etmek için aracımız yolun karşı tarafında duruyor. Başımızı kaldırdığımızda, Bibiheybet Camii’nin hemen ardındaki dik yamaca tutunmuş gibi sıralanan tarihî mezarlar dikkatimi çekiyor. Zamanın izlerini taşıyan taşlar, yamaç boyunca uzanan bu eski mezarlığın geçmişine dair sessiz bir atmosfer oluşturuyor.

Karşıya geçip adeta koşturarak gezmeye başlıyoruz. Bibiheybet Camii’nin önündeki geniş meydan, göz alabildiğine uzanan Hazar Denizi’ne açılıyor. Ufukla denizin birleştiği bu manzara, sarı tonlarıyla öne çıkan caminin yanında sakin bir tablo oluşturuyor. Rüzgârın taşıdığı tuzlu koku ve kıyıya vuran dalgaların ritmi, çevredeki hareketi bir anda yavaşlatıyor. Birkaç dakika burada durup denize baktığımızda, hem mekânın hem de o anın kendine özgü huzurunu hissediyoruz.
Rehberimiz Bibiheybet’in geçmişinden söz ediyor. Şii ibadet geleneğinde önemli bir yere sahip olan caminin geçmişi 13. yüzyıla uzanıyor. 1281-1282 yıllarında Şirvanşah II. Ferruhzad tarafından yaptırılan yapı, yüzyıllar boyunca ayakta kaldıktan sonra Sovyet döneminde, 1934 yılında tamamen yıkılıyor. Bağımsızlığın ardından yeniden inşa edilen cami, 1998 yılında yeniden ibadete açılıyor. Bugün karşımızda duran yapı, eski geçmişiyle yeni görünümünü aynı anda taşıyor.
Mimarisine ilk baktığımda kubbeler ve minareler dikkatimi çekiyor. Taş işlemeleri ve kemerli geçişleri incelerken yapının görkemini ayrıntılarda buluyorum. Hazar kıyısındaki konumu da camiye ayrı bir güzellik katıyor; bir yanda deniz, diğer yanda dik yamaç ve mezarlar… Bu manzaraya biraz daha baktıktan sonra caminin içine doğru ilerliyoruz.
Kapıdan adım attığımız anda dışarıdaki manzara geride kalıyor. Geniş ibadet alanı, duvarlardaki hat yazıları ve vitraylardan süzülen ışıklar dikkatimi çekiyor. Bir süre etrafa bakınıyor, ayrıntıları kaçırmamaya çalışıyorum. Dışarıdaki hareketli havanın ardından içerideki dinginlik bana iyi geliyor.
İbadet alanından türbe bölümüne geçtiğimizde mekânın havası da değişiyor. Gösterişli ayrıntılardan çok, buraya gelen insanların bıraktığı izleri hissediyorum. Birkaç dakika durup çevreyi izlerken, yüzyıllardır insanların aynı yerde dua ettiğini düşünmek beni geçmişe doğru çekiyor.

Rehberimiz, Bibiheybet’in yalnızca bir cami olmadığını, aynı zamanda önemli bir ziyaret yeri olduğunu anlatıyor. Şii geleneğine göre burada Yedinci İmam Musa Kazım’ın kızı ve Sekizinci İmam Ali Rıza’nın kız kardeşi Hz. Hekime’nin türbesi bulunuyor. Ayrıca İmam Musa Kazım’ın üç torununa ait kabirlerin de burada olduğu belirtiliyor. Bu bilgileri dinlerken çevredeki mezarlara ve ziyaret için gelen insanlara bakıyorum. Buranın yüzyıllardır dua ve ziyaret için yaşatılan özel bir mekân olduğunu daha iyi hissediyorum.
Ziyaretimizi tamamlayıp yeniden dışarı çıktığımızda Hazar Denizi bütün genişliğiyle karşımızda beliriyor. Cami, yamaçtaki mezarlar ve deniz aynı görüntünün içinde buluşuyor. Biraz önce içeride hissettiğim dinginlik, şimdi açık havada bambaşka bir duyguya dönüşüyor. Bibiheybet’te beni etkileyen yalnızca yapının güzelliği değil; farklı dönemlerin ve insanların izlerinin aynı yerde yan yana durması oluyor.Bir süre daha manzaraya bakıp ardından grubumuza katılıyoruz.
Aracımız yeniden yola koyulduğunda, bu kez alıştığımız görüntülerden bambaşka bir coğrafyaya doğru ilerliyoruz. Ufuk giderek belirsizleşiyor; toprağın gri tonları gökyüzüyle neredeyse aynı renge bürünüyor. Çevredeki bitki örtüsü azalıyor, geniş ve çıplak arazi önümüzde uzanıyor.
Bu manzaranın Azerbaycan’da şimdiye kadar gördüğümüz yerlerden ne kadar farklı olduğunu düşünüyorum. Bir an durup çevreye baktığımda kendimi başka bir gezegende hissediyorum. Mars’tan ya da Ay’dan koparılmış bir parça buraya bırakılmış gibi… Biraz önce Hazar kıyısında gördüğümüz cami ve denizin ardından, şimdi bambaşka bir dünyanın eşiğine gelmiş gibiyiz.

Araçtan inip kısa bir mesafe yürüdüğümde ilk çamur volkanlarını fark ediyorum. Çıplak toprağa dağılmış konik tepelerin bazılarından koyu renkli çamur ağır ağır yükseliyor. Yuvarlak kabarcıklar belirip patlıyor, ardından yüzey yeniden toparlanıyor. Birkaç metre ötede başka bir ağız aynı döngüyü sürdürüyor. Böyle bir manzarayla ilk kez karşılaştığım için bir süre olduğum yerde kalıyorum.
Yaklaştıkça hafif “pıt… pıt…” sesleri duyuluyor. Kimi oluşum neredeyse hareketsiz, kimisinde ise küçük değişimler sürüyor. Rehberimiz bunların milyonlarca yıldır devam eden jeolojik süreçlerle bağlantılı olduğunu anlatıyor. Anlattıklarını dinlerken gözüm önümdeki oluşumlardan ayrılmıyor.
Burası, Gobustan Milli Parkı çevresindeki ünlü çamur volkanlarının bulunduğu bölge. Ne yemyeşil vadiler ne de yüksek dağlar var burada. Gri toprağın üzerine serpiştirilmiş koniler, insana başka bir gezegene aitmiş hissi veriyor.
Azerbaycan’da 300’den fazla çamur volkanı bulunduğunu öğreniyoruz. Dünyadaki çamur volkanlarının önemli bir bölümünün ülkede yer aldığını, petrol ve doğal gaz yataklarının da bu oluşumların meydana gelmesinde etkili olduğunu söylüyor rehberimiz. Bu bilgi beni sabahki petrol kuyusuna götürüyor. Orada insanın yer altındaki zenginliklere ulaşma çabasını görmüştük; burada ise aynı derinliklerin doğal süreçlerle yüzeye çıkan izleri karşımızda.
Tahta yürüyüş yolundan ilerlerken bazı konilerin kuru ve çatlamış, bazılarının ise koyu ve ıslak olduğunu fark ediyoruz. Zemin yer yer sert, yer yer daha gevşek; bu nedenle adımlarımıza dikkat ediyoruz. Ağaçların ve akarsuların bulunmadığı bu genişlikte doğanın kendini alıştığımızdan çok farklı bir biçimde ortaya koyması beni düşündürüyor.

Rüzgârla birlikte hafif bir petrol kokusu duyuyorum. Bir tepenin üzerine çıktığımızda Gobustan’ın genişliği önümüze seriliyor. Koniler, gri düzlüklerin arasına dağılmış küçük tepeler gibi görünüyor. Burada bildiğimiz anlamda lav püskürten volkanlar yok; doğa gücünü daha ağır ve sakin bir biçimde gösteriyor.
Güneş yüzeye vurduğunda bazı bölümler hafifçe parlıyor. Bir süre burada durup çevreyi seyrediyorum. İlk bakışta bomboş ve ıssız görünen bu coğrafyanın, aslında milyonlarca yıllık jeolojik süreçlerin izlerini taşıdığını düşünmek bana inanılmaz etkileyici geliyor. Bir an için başka bir gezegene benzettiğim bu toprakların, aslında dünyanın en eski hikâyelerinden birini sessizce anlattığını hissediyorum.
Son kez arkamıza baktığımızda, birkaç küçük kabarcığın daha yüzeye doğru yükseldiğini görüyoruz. Çamur volkanları arasındaki gezimizi tamamlayıp bu sıra dışı manzaranın nasıl meydana geldiğini daha iyi anlamak için Doğa Tarihi Sergisi’ne geçiyoruz.
Burada, az önce izlediğimiz çamur volkanlarının oluşumuna ilişkin açıklamalarla karşılaşıyoruz. Yerin derinliklerindeki kil ve gazların çeşitli jeolojik süreçlerle yüzeye ulaşmasının bu oluşumlarda rol oynadığı belirtiliyor. Dışarıdaki manzaraya dair bu bilgileri dinlemek, az önce seyrettiğim araziye bu kez farklı bir gözle bakmamı sağlıyor.
Sergide ilk dikkatimi çeken, yaklaşık yüz hayvan iskeleti oluyor. Zürafa, ayı, kaplan, aslan, kurt, puma ve yaban domuzu gibi farklı türlere ait kemiklere bakarken, bugün kurak ve çıplak görünen bu coğrafyanın geçmişte nasıl bir doğal yaşama ev sahipliği yaptığını merak ediyorum. Azerbaycan’ın yanı sıra farklı bölgelerden getirilen örneklerin bir arada sergilenmesi, burada anlatılan doğal geçmişin sınırlarını da genişletiyor.
Paleontolojik buluntular arasında, 1968 yılında Atbulak yakınlarında yapılan kazılarda ortaya çıkarılan boyun omurları da yer alıyor. Sergide bunların Güney fili olarak tanımlanan bir türe ait olduğu belirtiliyor. Birkaç kemik parçasının, bir zamanlar bu topraklarda yaşamış olabilecek büyük memelilere dair ipuçları taşıması beni etkiliyor.

Daha küçük canlılar da sergide kendine yer buluyor. Yaklaşık 900 böcek türünün yanı sıra, formalin içinde korunan sürüngen ve iki yaşamlı örnekleri de cam vitrinlerde sergileniyor. Bu küçük canlılara bakarken Gobustan’ın yalnızca çamur volkanları ve kurak tepelerden ibaret olmadığını, geçmişten bugüne uzanan çok daha zengin bir doğal dünyaya sahip olduğunu düşünüyorum.
Müzeden çıkarken dışarıdaki manzara artık gözüme biraz farklı görünüyor. Çamur volkanları, fosil buluntuları ve sergilenen canlı örnekleri, Gobustan’ın hem jeolojik hem de biyolojik açıdan uzun bir zaman dilimine yayılan izler taşıdığını düşündürüyor. Birkaç saatlik gezimiz, böylece yalnızca gördüğümüz manzaralarla değil, onların ardında kalan izlerle de hafızamda yer ediyor.
Şimdi ise Gobustan’ın başka bir yüzünü keşfetmek üzere yeniden yola çıkıyoruz. Birkaç dakika sonra bizi, binlerce yıl önce bırakılmış insan izlerinin bulunduğu açık hava müzesi bekliyor.
Araçtan yeniden indiğimizde, önümüzde uzanan taşlık alan bizi bambaşka bir döneme götürüyor. Gobustan’ın UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alan kaya sanatı alanında yürümeye başlarken, bu kez doğanın şekillendirdiği kayaların üzerinde insan elinin bıraktığı izleri arıyoruz.
Hafif bir rüzgâr çevremizde dolaşıyor. Buradaki kaya oymalarının 40.000 yıla uzanan bir kaya sanatı geleneğine tanıklık ettiği anlatılıyor. Altı binin üzerinde petroglifin bulunduğu alanda insan ve hayvan figürlerinin yanı sıra çeşitli sahnelerle karşılaşıyoruz. Bu çizimler, geçmişte burada yaşayan insanların günlük yaşamları ve çevreleri hakkında araştırmacılara önemli ipuçları sunuyor.
En çok dikkatimi çekenler av sahneleri, toplu danslar, hayvan figürleri ve tekne tasvirleri oluyor. Her yüzeyde başka bir ayrıntı beliriyor. Bu çizimleri yapan insanların neler yaşadığını, çevrelerini nasıl algıladığını merak ederek ilerliyorum.
Devasa kaya bloklarının üzerindeki sahnelerin karşısında bir süre duruyorum. Binlerce yıl önce burada yaşamış insanların da aynı noktada durup çevreye baktığını düşünmek bana tuhaf bir yakınlık duygusu veriyor. Aradan geçen onca zamana rağmen birkaç çizginin, bir insanla binlerce yıl önce yaşamış başka bir insan arasında böyle bir bağ kurabilmesi beni derinden etkiliyor.
Gobustan’da tarih yalnızca anlatılan bir bilgi olmaktan çıkıyor; gözümüzün önünde, binlerce yıl öncesinden kalan çizgilerle kendini gösteriyor.
Daha girişte GavalDaş olarak bilinen Kaval Taşı’nın önünde duruyoruz. Üzerindeki farklı noktalara küçük taşlarla vurulduğunda, tef sesini andıran metalik ve ritmik tınılar yükseliyor. Rehberimizin elindeki taşla farklı yerlere dokunmasıyla her vuruşta başka bir ses duyuluyor; sanki doğanın kendi enstrümanını dinliyoruz. Bu gizemli taşın, antik çağlarda ritüellerde kullanıldığı düşünülüyor. Belki de binlerce yıl önce aynı sesler bu topraklarda yankılanarak insanların danslarına ve törenlerine eşlik ediyordu. Bu düşünce bile insanın ayaklarını yerden kesmeye yetiyor.
Av sahnelerinden dans eden insanlara, at arabalarından çeşitli hayvan figürlerine kadar kayalara işlenmiş bu tasvirler, burada yaşayan toplulukların günlük hayatına, sosyal ilişkilerine ve kültürel dünyasına dair bir pencere açıyor. Sanki geçmişin içinde yürüyor, insanlığın uzun yolculuğunu adım adım takip ediyormuşuz hissine kapılıyoruz.
Gobustan Milli Parkı, insanın tarih boyunca hem doğayla hem de birbirleriyle kurduğu bağları anlatan, her adımda yeni bir hikâye fısıldayan bir açık hava tarih kitabı gibi duruyor.

Gobustan’dan ayrılıp Bakü yönünde yola çıktığımızda cam kenarındaki yerime geçiyorum. Birkaç saat önce yürüdüğümüz sessiz, kurak ve taşlık alanlar yavaş yavaş geride kalıyor. Camdan dışarı bakarken, binlerce yıl öncesinden kalan izlerin arasında dolaşmış olmanın etkisini hâlâ üzerimde hissediyorum. Sabah başlayan gezimizin bizi bu kadar farklı dünyaların içine taşıyacağını düşünmemiştim.
Yol boyunca çevredeki ıssızlık yavaş yavaş yerini yerleşimlere bırakıyor. Önce tek tük yapılar, ardından yollar, dükkânlar ve araçlar beliriyor. Bakü’nün silueti uzaktan seçildiğinde günün sessizliğinden sıyrılıp şehrin hareketine karışacağımızı anlıyorum. Şah İsmail Hatai Metro İstasyonu çevresindeki yeni konut projeleri belirginleştikçe Gobustan’ın yalın görüntüsü geride kalıyor. Modern blokların arasından geçerken birkaç saat önce gördüğümüz petroglifleri düşünüyorum. Bir tarafta binlerce yıl önce insanların bıraktığı izler, diğer tarafta bugün büyüyen ve değişen bir şehir… Bakü’nün beni en çok etkileyen yanlarından biri de farklı zamanları aynı gün içinde yan yana getirebilmesi.
Bayıl yamaçlarına doğru ilerledikçe şehrin dokusu bir kez daha değişiyor. Sıra evleri ve konakların arasında eski mahallelerin izleri belirginleşiyor. MikayılHüseynov Caddesi üzerinde Hazar Denizi Denizcilik Şirketi’nin binasını görüyoruz. Hazar’a yakınlığıyla bu yapı, denizin Bakü’nün yaşamındaki yerini yeniden hatırlatıyor.
Tarihî merkeze yaklaştıkça başka yapılar da dikkatimi çekiyor. İstiklaliyet Caddesi üzerindeki Fuzuli El Yazmaları Enstitüsü’nün neoklasik cephesi bunlardan biri. Camdan dışarı bakarken gün boyunca uğradığımız yerler zihnimde birbiri ardına sıralanıyor: petrol kuyusu, Bibiheybet Camii, çamur volkanları, Doğa Tarihi Sergisi ve binlerce yıllık kaya resimleri…
Sabah yola çıkarken önümde yalnızca bir gezi programı olduğunu düşünmüştüm. Şimdi Bakü’nün sokaklarına yeniden karışırken, aynı gün içinde birbirinden çok farklı çağların ve dünyaların içinden geçmiş olmanın duygusunu taşıyorum. Gobustan’ın sessizliği geride kalıyor; fakat kayalara işlenmiş o eski çizgiler, günün sonunda hâlâ zihnimde yaşamaya devam ediyor.

Bakü’ye doğru ilerledikçe şehir yavaş yavaş yeniden yoğunlaşıyor. Gobustan’ın sessiz ve kurak coğrafyasından sonra geniş caddeler, yeni yapılar ve hareketlenen trafik dikkatimi çekiyor. Beyaz Şehir bölgesine geldiğimizde Bakü’nün çağdaş yüzü daha belirgin hâle geliyor. Yeni konutlar ve yaşam alanları arasından geçerken, Türkiye’de 1996 yılında kurulan Dünyagöz’ün Bakü’deki sağlık merkezini de görüyoruz. Bir Türk kuruluşunun burada da hizmet verdiğini görmek hoşuma gidiyor. Şehrin bu yeni bölümünden geçerken birkaç saat önce dolaştığımız ıssız tepeleri düşünüyor, Bakü’nün ne kadar kısa bir mesafede bambaşka bir görüntüye büründüğünü fark ediyorum.
Yolumuz şehir merkezine yaklaştıkça çevredeki yapılar da değişmeye başlıyor. Bakü Şehir İcra Hâkimiyeti Binası’nın barok esintili cephesi dikkatimi çekiyor. Sahil Plaza İş Merkezi ve Alimler Evi olarak bilinen yapı da güzergâh boyunca gördüğümüz farklı mimari örnekler arasında yer alıyor. Yeni yapıların arasından geçerken eski binaların ortaya çıkması, Bakü’nün geçmişiyle bugününü aynı cadde üzerinde buluşturduğunu hissettiriyor.
Merkeze biraz daha yaklaştığımızda şehrin hareketi artıyor. Emporio Armani’nin vitrini modern Bakü’nün alışveriş ve yaşam kültürünü yansıtırken, çok geçmeden Kız Kulesi’nin tarihî silueti beliriyor. Birkaç dakika içinde bir vitrinden yüzyılların ötesinden gelen bir yapıya bakmak, bu şehirde zamanın nasıl iç içe geçtiğini bana yeniden hatırlatıyor.
Kültür ve sanat yapıları da bu güzergâha eşlik ediyor. Azerbaycan Devlet Akademik Müzikal Tiyatrosu’nun ardından Müze Merkezi dikkatimi çekiyor. 1961 yılında Lenin Müzesi’nin Bakü şubesi olarak açılan yapı, bugün farklı sergilere ev sahipliği yapıyor. Böylece yol boyunca yalnızca binalar değil, şehrin yakın geçmişinden kalan izler de karşımıza çıkıyor.
Hükümet Konağı’nın heybetli cephesi önümüzden geçerken Bakü’nün mimari çeşitliliği bir kez daha belirginleşiyor. Sovyet döneminin anıtsal yapısının çevresindeki yeni konutlar ve Port Baku Alışveriş Merkezi, şehrin bugününü yansıtıyor. Aynı bölgede yer alan Kapital Bank ise kökleri 1874 yılına uzanan geçmişiyle bu yeni şehir dokusunun içinde farklı bir hikâye taşıyor.

Camdan dışarı bakarken gün boyunca geçtiğimiz yolları zihnimde birbirine bağlıyorum. Gobustan’ın binlerce yıllık izlerinden Bakü’nün modern caddelerine, eski mahallelerinden yeni yaşam alanlarına kadar şehir sürekli biçim değiştiriyor. Her yeni sokak, Bakü’nün başka bir dönemini gösteriyor. Bu yolculukta benim için en güzel olan da şehrin geçmişini saklamadan değişmeye devam ettiğini görmek oluyor.
Neftçiler Bulvarı’na ulaştığımızda Hazar kıyısı boyunca uzanan Bakü’nün çağdaş yüzü daha belirginleşiyor. Port Baku Kuleleri, cam cepheleriyle denizin mavisini yansıtarak kıyı şeridine farklı bir görünüm kazandırıyor. Sahil boyunca ilerlerken Bakü’nün son yıllarda nasıl değiştiğini daha açık biçimde hissediyorum.
Bir süre sonra Azerbaycan Millî Olimpiyat Komitesi’nin merkezini görüyoruz. Sporun şehir yaşamındaki yerini hatırlatan bu duraktan sonra ReşidBehbudov Şarkı Tiyatrosu karşımıza çıkıyor. Bir dönem tiyatro ve sinagog olarak kullanıldığı belirtilen yapı, kentin çok kültürlü geçmişinden bugüne ulaşan izlerden biri.
Yolumuz devam ettikçe Bakü’nün yeni yüzünü en farklı biçimde gösteren yapılardan biri beliriyor: Haydar Aliyev Kültür Merkezi. Akışkan çizgileriyle çevresindeki yapılardan ayrılan merkez, şehrin çağdaş mimariye verdiği önemi hissettiriyor. Neriman Nerimanov Metro İstasyonu çevresindeki yeni düzenlemeler ise bu değişimin yalnızca merkezle sınırlı olmadığını gösteriyor.
Şadlık Sarayı’nı geçtikten sonra Azersu Ofis Kulesi ve Bakü Kulesi beliriyor. Özellikle Bakü Kulesi’nin birbirine göre dönen katları, hareket hâlindeki bir yapı izlenimi yaratıyor. Yol boyunca karşılaştığımız bu farklı örnekler, Bakü’nün geleneksel görünümünün yanında yeni bir şehir anlayışı geliştirdiğini düşündürüyor.
Ekonomi Bakanlığı binasına geldiğimizde bu çağdaş çizginin başka bir örneğiyle karşılaşıyoruz. Eskiden Vergi Bakanlığı olarak kullanılan bina, üst üste yerleştirilmiş kübik bölümleriyle alışılmışın dışında bir görünüm taşıyor.

Günün başından beri geçtiğimiz yolları düşünüyorum. Gobustan’da binlerce yıl öncesinden kalan izleri görmüş, ardından Bakü’nün eski mahallelerinden geçmiş, şimdi ise Hazar kıyısında geleceğe dönük bir şehirle karşılaşmıştık. Bütün bu görüntüler yan yana geldiğinde Bakü’nün benim için asıl hikâyesi ortaya çıkıyor: Geçmişini korurken sürekli değişen ve her dönüşte başka bir yüzünü gösteren bir şehir.
Hazar kıyısındaki modern kulelerden eski mahallelere, kültür yapılarından yeni iş merkezlerine kadar uzanan bu görüntüler, Bakü’nün ne kadar değişken bir şehir olduğunu bir kez daha gösteriyor. Fakat yolumuz kuzeye doğru çevrildiğinde şehir manzarası yavaş yavaş geride kalmaya başlıyor. Bu kez bizi binaların değil, toprağın ve ateşin anlattığı başka bir hikâye bekliyor.
Abşeron Yarımadası’na doğru ilerledikçe yapılaşma seyrekleşiyor. Yolun iki yanında daha açık ve çıplak bir arazi beliriyor. Bir süre sonra uzakta yükselen alevleri fark ediyorum. Önce gözlerime inanamıyorum; ardından bunun Yanar Dağ olduğunu öğreniyorum. Şehrin ortasında gördüğümüz çağdaş yapılardan sonra, toprağın içinden yükselen bu ateşle karşılaşmak yolculuğun bambaşka bir sayfasını açıyor.
“Ateş Diyarı” olarak anılan Abşeron’un bu özel noktasında alevler yamaç boyunca uzanıyor. Çamur volkanlarında gördüğümüz hareketten farklı olarak burada ateş daha sürekli bir görünüm sergiliyor. Rehberimiz, alevlerin yer altından sızan doğal gazın yüzeye ulaşmasıyla oluştuğunu anlatıyor. Bir süre ateşleri izlerken, toprağın altında görünmeyen bir gücün böylesine etkileyici bir biçimde yüzeye çıkması beni düşündürüyor.

Yanar Dağ’ın nasıl ortaya çıktığına ilişkin bir rivayet de anlatılıyor. Buna göre 1950’lerde bir çobanın dikkatsizce yaktığı ateşin ardından yamaçtaki doğal gaz alev alıyor ve yangın uzun süre devam ediyor. Bunun bir rivayet olduğunu bilerek dinliyorum. Çünkü burada benim için asıl etkileyici olan, ateşin nasıl başladığından çok, yerin derinliklerinden gelen doğal gazın bugün hâlâ alev olarak karşımızda durması.
Alan çevresinde Yanar Dağ hakkında bilgilerin yer aldığı sergiler ve taş örnekleri bulunuyor. Ateşin karşısında bir süre daha durup çevreyi izliyorum. Sabah Gobustan’da çamur volkanlarının arasında dolaşmış, yerin derinliklerinden gelen gazın ve çamurun izlerini görmüştük. Şimdi ise aynı coğrafyanın başka bir noktasında, o görünmeyen gücün ateşe dönüşmüş hâline bakıyoruz.
Günün başından beri bizi şaşırtan doğa, Yanar Dağ’da son bir kez daha kendini gösteriyor. Gobustan’ın taşlarından Abşeron’un ateşine uzanan bu yolculuk, Azerbaycan topraklarının yalnızca geçmişi değil, yerin altında bugün de devam eden doğal süreçleriyle de insanı etkileyebileceğini bana hatırlatıyor.

Ateşe yaklaştıkça havada belirgin bir gaz kokusu hissediliyor. Kumtaşı tabakalarının arasından çıkan gaz, küçük havalandırma deliklerinden dışarı süzülerek alev alıyor. Bu alevler, yaklaşık 10 metre genişliğinde bir hat boyunca uzanıyor ve kimi zaman birkaç metre yüksekliğe ulaşarak gece karanlığında çok daha büyüleyici bir manzara oluşturuyor.
Yanar Dağ, sadece bir doğa harikası değil; aynı zamanda Azerbaycan’ın “yanan topraklar” kimliğinin en somut simgelerinden biri. Burada ateşi izlerken insan, doğanın derinliklerinde saklı gücün ne kadar eski ve etkileyici olduğunu bir kez daha hissediyor.
Azerbaycan Jeolojik Araştırması verilerine göre burada alevler, tektonik bir uçurum hattı boyunca yaklaşık 200 metreye uzanan bir hat üzerinde ortaya çıkar. Bu alevler genellikle 2 ila 4 metre yüksekliğe ulaşırken, bazı noktalarda daha yoğun çıkışlarla 1 metreyi aşan güçlü ve parlak yanışlar gözlemlenir.

Bölgenin en ilginç özelliklerinden biri de çevredeki “yanan dereler”. Yanar Bulak olarak adlandırılan bu küçük su akıntılarının yüzeyi, içerdikleri gaz nedeniyle kibritle kolayca tutuşturulabiliyor. İlk bakışta sakin görünen bu dereler, aslında yeraltındaki enerji hareketlerinin yüzeye yansıyan en zarif örneklerinden biri. Ayrıca Vilasçay Nehri çevresinde bulunan bazı pınarlar, yerel halk tarafından şifalı kabul ediliyor ve yüzyıllardır doğal birer terapi alanı olarak görülüyor.
Tarih boyunca bu “sonsuz ateş”, yalnızca bilim insanlarının değil, gezginlerin ve düşünürlerin de ilgisini çekmiş. AlexandreDumas, bölgeyi ziyaret ettiğinde burada gördüğü doğal ateşlerin, etrafına Zerdüştlük inancına ait ateş tapınaklarının inşa edilmesine ilham verdiğini anlatıyor. Benzer şekilde Marco Polo da seyahatnamelerinde Abşeron topraklarında yanan bu doğal ateşlerden söz ediyor.
Dünyanın farklı köşelerinde, yeryüzünün derinliklerinden gelen nefesin ateşe dönüştüğü nadir yerler var. Bu “yanan dağlar”, doğanın hem en yalın hem de en gizemli hikâyelerinden birini fısıldar insana. Bu hikâyenin en bilinen duraklarından biri, Yanar Dağ. Abşeron Yarımadası’nın rüzgârlı topraklarında, yerin altından yükselen gaz, toprağın yüzeyinde hiç sönmeyen bir ateşe dönüşüyor. Alevler, sanki yeryüzünün kalbinin attığını hatırlatır gibi, gece gündüz yanmaya devam ediyor.
Ama bu büyüleyici doğa olayı bana hiç yabancı değildi. Çünkü benzer bir mucizeyi, kendi topraklarımda, Olympos Beydağları Milli Parkı içinde saklı Yanartaş (Chimaera)’ta deneyimlemiştim. Dağın yamacına serpiştirilmiş küçük alevler, karanlık çöktüğünde daha da belirginleşir; her biri ayrı bir hikâye anlatan sessiz birer ışık gibi titrer. O an, doğanın kendisiyle baş başa kalır insan — ne bir şehir uğultusu, ne de zamanın telaşı vardır.

Antik çağ insanları da bu sönmeyen ateşleri anlamlandırmaya çalışmış, onları efsanelerle süslemiş. Yanartaş’ın alevleri, Chimera’nın soluk alıp verişi gibi görülmüş; toprağın altındaki görünmez güç, mitolojik bir varlığın öfkesiyle açıklanmış.
Oysa bugün biliyoruz ki bu alevler, yer altından süzülen gazın yeryüzüyle buluştuğu noktada doğan sade bir doğa olayıdır. Ama bu bilgi, o anın büyüsünü azaltmaz. Çünkü ister Yanar Dağ’da, ister Yanartaş (Chimaera)’ta olsun; o ateşe bakarken insan, dünyanın derinlikleriyle görünmez bir bağ kurduğunu hisseder.
Ve belki de bu yüzden, bu alevler sadece toprağı değil, insanın içindeki merak duygusunu da yakmaya devam eder.
Toprağın bağrından yükselen bu sönmez alevler, yalnızca yeraltındaki zengin gaz damarlarının bir yansıması değil; aynı zamanda Azerbaycan’ın neden asırlardır “Ateşler Ülkesi” diye anıldığını fısıldayan kadim bir hatıradır.
Yolculuğumuz, her iki yanda uzanan petrol kuyularının eşlik ettiği uzun ve ilginç bir manzara ile devam ediyor. Toprağın altındaki zenginliği gözler önüne seren bu görüntüler, birazdan göreceğimiz yerin ruhuna sanki önceden hazırlıyor insanı. Yavaş yavaş dünyanın sayılı Zerdüşt tapınaklarından biri olan Ateşgah Tapınağı’na yaklaşıyoruz.
İçeri adım attığım anda zamanın ritmi değişiyor. Kalın savunma duvarlarıyla çevrili bu yapı, dış dünyadan kopuk, kendine ait bir sessizliğin içinde.
Tapınağı gezmeden önce kısa bir mola verip öğle yemeği için Ataşgah Restaurant’a giriyoruz. Daha kapıdan içeri adım attığımız anda mekânın atmosferi bizi sarıp sarmalıyor. Yüksek tavanın ferahlığı, ahşap detayların sıcaklığı ve duvarlardaki otantik dokunuşlar ilk anda göze çarpıyor.

Havada hafifçe yükselen baharat kokuları—kimyon, kişniş ve taze pişmiş ekmeğin o tanıdık sıcak kokusu—iştahı daha da kabartıyor. Bir köşede, başında fötr şapkasıyla kendi halinde şarkılar mırıldanan akordeoncu, tuşlara her dokunduğunda mekâna ince bir melodi yayıyor. Müziğin sesi ne baskın ne de silik; tam kararında, sohbetlere eşlik eden bir fon gibi.
Masaya gelen yemeklerle birlikte duyular adeta şölene dönüşüyor. Sıcak tabaklardan yükselen buhar yüzüme hafifçe çarparken, ilk lokmada etin yumuşaklığı ve baharatların dengesi hissediliyor. Yanında gelen taze ekmek, dışı hafif çıtır, içi yumuşacık… Her lokmada hem toprağın hem de kültürün izini sürmek mümkün.Acele etmeden, sadece o anın tadını çıkararak yiyoruz.
Yolcuların, tüccarların ya da inananların burada konakladığını düşünmek, mekâna ayrı bir anlam katıyor. 1713 yılına uzanan geçmişiyle bu yapı, sadece taş ve duvardan ibaret değil; içinde sayısız hikâye saklıyor.
Ortada yükselen dörtgen planlı ateş altarına doğru yavaş adımlarla ilerlerken, buranın bir zamanlar nasıl güçlü bir inanç merkezi olduğunu zihnimde canlandırıyorum. Rüzgârın hafif uğultusu taş duvarlara çarpıp geri dönerken, sanki geçmişten kalan bir fısıltı kulaklarımıza kadar ulaşıyor. Alevlerin hiç sönmeden yandığı o eski günleri düşünmek, insanın içine hafif bir ürperti bırakıyor.
Altarın çevresinde toplanıp rehberimizin anlatımını dinlemeye başlıyoruz. Sesi, taş avluda yankılanarak yayılıyor; her kelime, bu mekânın taşıdığı anlamı biraz daha derinleştiriyor. Anlattıklarıyla birlikte, burası sadece bir yapı olmaktan çıkıp yaşayan bir hikâyeye dönüşüyor. Gözlerim bir an için kapanıyor; sanki geçmişte burada toplanan insanların dualarını, ateşin çıtırtısını ve o eski zamanların ritmini hissetmeye çalışıyorum.

Ateş altarının dört köşeden sütunlarla yükselen ve kubbeyle örtülü yapısı ise büyüleyici. Dört bir yana açık olması, sanki ateşin herkese ait olduğunu, kimseye kapalı olmadığını anlatıyor. Bir süre sessizce durup etrafı izliyorum; rüzgâr hafifçe esiyor, ama burada hissedilen şey sadece doğa değil, aynı zamanda geçmişin derin nefesi.
Bugün burası bir açık hava müzesi olarak düzenlenmiş. UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne aday gösterilmiş olması da hiç şaşırtıcı değil. Çünkü yapı yalnızca bir tapınak değil; insanın doğayla, inançla ve zamanla kurduğu ilişkinin somut bir yansıması gibi.
Oradan ayrılırken, geride sadece taş duvarları değil; içimde yanan küçük bir merak ateşini de götürdüğümü hissediyorum.
Güney Kafkasya’da erken Orta Çağ dönemine uzanan bu inanç geleneğinin kökleri oldukça derinlere dayanıyor. Ateşperestlik ve Zerdüştlük, özellikle Sasani İmparatorluğu döneminde bölgede yayılmaya başlamış; bu topraklarda ateş tapınakları inşa edilerek kutsal ateşin sürekliliği sağlanmış.
Rehberimizin anlattıklarıyla birlikte zihnimde geniş bir harita canlanıyor. Ateşgede olarak bilinen kutsal ateş tapınakları ve Zerdüşt inancının izleri, özellikle İran’ın Yezd ve çevresinde yoğunlaşıyor. Bunun yanı sıra Bakü’deki Ateşgede’nin yanı sıra Hindistan’ın Gujarat ve Mumbai bölgelerinde de bu inancın tarihî izlerine rastlamak mümkün. Türkiye’de ise Ani Harabelerinde Ateşgede olarak anılan bir yapı bulunuyor; yapının Zerdüşt inancıyla bağlantısı konusunda farklı görüşler ileri sürülüyor. Birbirinden uzak coğrafyalarda karşıma çıkan bu izler, Zerdüşt inancının tarih boyunca ne kadar geniş bir alana yayıldığını düşündürüyor.
Bu tapınaklarda yanan ateşler, yalnızca bir doğa olayı değil; Ahura Mazda’nın ışığını ve saflığını simgeleyen kutsal bir varlık olarak kabul ediliyor. Binlerce yıldır kesintisiz şekilde korunan bu alevler, Zerdüştlük inancının kalbinde yer alıyor.
Rehberimizin sözleriyle birlikte etrafımdaki taş duvarlara yeniden bakıyorum. Bir zamanlar bu avluda yankılanan duaları, alevlerin hiç sönmeden yandığı o kutsal ritüelleri hayal etmek zor değil. Burada ateş, yalnızca ısınmak için değil; inanmak, bağ kurmak ve anlam aramak için yanmış.

Tapınağın çevresinde XVIII. yüzyıl boyunca inşa edilen ibadet salonları, hücreler ve kervansaraylar dikkat çekiyor. Hepsini geziyoruz. Hücrelerde Devanagari ve Gurmukhi alfabeleriyle yazılmış kitabeler hâlâ duruyor; bu yazılar, uzak diyarlardan gelen inananların burayı ziyaret ettiğini gösteriyor. XIX. yüzyılın başlarına gelindiğinde tapınak bugünkü görünümüne kavuşmuş.
Kalın savunma duvarları, beşgen çıkıntılar ve büyük giriş kapısı yapıyı korunaklı hâle getiriyor. Girişin üzerindeki Şirvan-Abşeron mimarisine özgü konuk odaları, buranın geçmişte canlı bir merkez olduğunu hatırlatıyor. Yakındaki taşlarla doldurulmuş derin kuyu ise geçmişte ölen dindarların bedenlerinin kutsal ateşte yakıldığına dair bir uygulamayı düşündürüyor. Tapınak rahiplerinin toplumdan uzak bir hayat sürdüğü, bedenlerini ve ruhlarını arındırmaya çalıştıkları, hacıların bağışlarıyla geçindikleri ve ölümden sonra ruhun yeniden dünyaya döndüğüne inandıkları anlatılıyor.
Ateşgah, yalnızca Zerdüşt inancına mensup kişilerin değil, Hinduizm ve Sihizm mensuplarının da ziyaret ettiği bir ibadet merkezi olmuş. 1925’ten sonra uzun yıllar terk edilen yapı, 1975 ve 2007 yıllarında gerçekleştirilen restorasyonların ardından yeniden ziyarete açılmış.
Bugün özellikle Nevruz döneminde tapınak ziyaretçi akınına uğruyor. Eskiden çilehane olarak kullanılan odalar şimdi müze olarak düzenlenmiş. Taş duvarların arasında, kapılardaki Sanskritçe kitabeler hâlâ eski mesajlarını sessizce fısıldıyor gibi. Arada hafif bir müzik sesi duyuluyor; geçmişten süzülüp gelen bir melodi gibi avluda yayılıyor ve mekâna farklı bir hava katıyor.
Yapılan canlandırmalar, odalarda yanan küçük mumlar ve sunağın altın rengi yansımalarıyla birleşince ortam etkileyici bir görünüme bürünüyor. Hafif rüzgâr taşların arasından geçerken yüzümde serin bir dokunuş bırakıyor. Bir an için sanki zaman burada biraz yavaşlıyor.
Kutsal ateşin etrafında şekillenen bu inanç dünyasını gezerken, birden İzmir’de Hıdırellez gecelerinde yakılan ateşler geliyor aklıma. Bizim ateşin üzerinden atlayıp dilek tuttuğumuz o gecelerle burada yüzyıllar önce kutsal kabul edilen ateş arasında doğrudan bir tarihsel bağ kurmak mümkün değil belki. Yine de ateşe yüklenen arınma, umut ve yenilenme duygusunun birbirinden uzak coğrafyalarda nasıl benzer çağrışımlar yaratabildiğini düşünmeden edemiyorum.
Burada dolaşırken yalnızca eski yapıların arasında yürümediğimi, yüzyıllar boyunca bu alana gelen insanların bıraktığı manevi mirasa da yaklaştığımı hissediyorum. Her köşede eski ritüellerin ve inançların izleriyle karşılaşıyorum. Mekânın atmosferi öylesine yoğun ki, kendimi geçmiş ile bugün arasında görünmez bir köprünün üzerinde duruyormuş gibi hissediyorum.
Ateşgah’ta geçirdiğim birkaç saat, bana yalnızca tarihi değil, aynı zamanda insan inancının gücünü, sabrını ve ritüellerle geçen derin yaşamları da hissettirdi. Gözlerimi kapattığımda, sönmeyen ateşler, rahiplerin çileleri ve uzak diyarlardan gelen inananların sessiz adımlarını hâlâ duyabiliyorum.

Turumuz akşamüstü saat altı gibi sona eriyor. İçerişehir’in önünde araçtan iniyoruz. Günün yorgunluğu üzerimizde olsa da içimizde hâlâ keşfetme isteği var. Bu kez amacımız farklı: Bakü’den dönerken yanımıza alabileceğimiz en özel lezzetlerden biri olan havyarı bulmak.
Dar sokaklarda kısa bir yürüyüşe çıkıyor, BakuCaviarBoutique’i arıyoruz. Vitrinlere yansıyan ışıklar, akşamın serinliği ve taş sokakların dokusu bu küçük arayışı bile keyifli bir gezintiye dönüştürüyor.
Azerbaycan’ın adı, Hazar Denizi ile birlikte anılan o meşhur siyah havyarla da özdeşleşmiş durumda. Özellikle Beluga mersin balığından elde edilen havyar, dünyanın en değerli ve seçkin yiyeceklerinden biri olarak kabul ediliyor.
Reyonlara baktıkça, küçük siyah tanelerin ardında ne kadar uzun bir üretim süreci olduğunu düşünüyorum. Neftçala çevresinde sürdürülen üretim, Azerbaycan’ın havyarla özdeşleşen mutfak kültürünün önemli bir parçasını oluşturuyor. Burada gördüğümüz kutular, yalnızca sofraya konacak bir yiyeceği değil, Hazar kıyılarıyla bütünleşmiş bir geleneği de temsil ediyor.

Satıcı, havyarın nasıl tüketilmesi gerektiğini anlatırken sesi biraz daha yumuşuyor. Söyledikleri basit bir bilginin ötesine geçerek küçük bir sofra ritüeline dönüşüyor. Metal kaşığın havyarın tadını etkileyebileceğini özellikle vurguluyor; bu nedenle sedef, kemik ya da tahta kaşık kullanılmasını öneriyor. Onu dinlerken, bu küçücük tanelerin bile kendine özgü bir sunum biçimi olduğunu öğreniyoruz.
Sözlerini tamamlarken yüzünde belli belirsiz bir tebessüm beliriyor. Ardından küçük bir sedef kaşığı, buz çantasına yerleştirdiği havyar kutularının arasına zarifçe bırakıyor. O an bunun sıradan bir alışveriş olmadığını düşünüyorum. Yanımızda götürdüğümüz şey, aynı zamanda Bakü’de geçirdiğimiz günün küçük ama unutulmayacak bir hatırasına dönüşüyor.
Akşamın serinliğinde, elimizde küçük bir kutu havyarla yürürken Bakü’nün ışıkları çevremizde parıldıyor. Gün boyunca gördüğümüz ateşler, tapınaklar ve birbirinden farklı hikâyeler şimdi yerini şehrin mutfak kültüründen küçük bir hatıraya bırakıyor.
Ve bir kez daha anlıyorum ki bazı şehirler geride yalnızca fotoğraflar bırakmıyor; bir tat, bir koku, bir sokak ve küçük bir hatırayla insanın içine yerleşiyor. Bakü de o akşam, Hazar’ın tuzunu taşıyan küçücük bir havyar kutusuyla benim hafızamda kendine bir yer buluyor.

Öğleye doğru Bakü’de yeni yerler keşfetmek için otelden çıkıyoruz. Geniş ve düzenli caddeleri geride bırakıp ağaçlarla çevrili parka yöneldikçe şehrin uğultusu yavaş yavaş azalıyor. Yaprakların arasından süzülen güneş ışığı yürüdüğümüz yola gölgeli desenler düşürüyor; birkaç dakika içinde kendimizi bambaşka bir atmosferin içinde buluyoruz.

Parkın sonunda anıtsal cephesiyle Azerbaycan Devlet Akademik Millî Dram Tiyatrosu karşımıza çıkıyor. Yüksek sütunları ve ağırbaşlı mimarisiyle yapı, bulunduğu çevrede hemen dikkat çekiyor. Önünde durup Bakü’nün sanat hayatını düşünürken, Azerbaycan’da tiyatronun köklü bir geçmişe sahip olduğunu hatırlıyoruz. 1873’te Bakü’de sahnelenen bir oyun, Azerbaycan profesyonel millî tiyatrosunun başlangıcı kabul ediliyor. Tiyatro 1919’da devlet kurumu hâline geliyor, 1959’da akademik unvan kazanıyor ve 1991’den bu yana bugünkü adıyla çalışmalarını sürdürüyor.
Bugün kullanılan tiyatro binasının temeli 1954’te atılmış, yapı 1960’ta tamamlanmış. Kapının önündeki afişlere göz gezdiriyoruz. Keşke tarihlerimiz bir gösteriye denk gelseydi diye düşünüyorum. Bazen yolculuk, yaşadığımız deneyimler kadar yaşayamadığımız küçük ihtimallerle de hatırlanıyor. Bu kez Bakü’den yanımıza küçük bir “keşke” alıyoruz.
Tiyatronun yakınında bu kez gözümüz Fuzuli’nin anıtına takılıyor. 1962’de dikilen heykelde ünlü şair elinde kitabıyla oturuyor; yüzündeki düşünceli ifade, onu kendi dünyasına çekilmiş gibi gösteriyor. Fuzuli, Türkiye’de de iyi tanınan, 16. yüzyılın önemli şairlerinden biri. Aşkı, özlemi, ayrılığı ve insanın iç dünyasını anlatan şiirleri, aradan geçen yüzyıllara rağmen bize hâlâ tanıdık geliyor.

Bir şairin anıtıyla karşılaşmak, Bakü’nün yalnızca binalardan ve meydanlardan oluşmadığını bir kez daha hatırlatıyor. Şehrin geçmişi, sokaklara olduğu kadar şiire ve sanata da sinmiş.
Buradan sonra geniş caddelere çıkıyoruz. Bakü’nün düzenli ve hareketli ana arterlerinden karşıya geçmek başlı başına küçük bir macera. Fakat benim asıl ilgimi çeken, her zaman olduğu gibi büyük caddelerin gerisinde kalan sokaklar oluyor. Ana yolu bırakıp daha dar bir sokağa saptığımızda şehrin sesi de yavaş yavaş değişiyor.
Eski evler, cumbalı pencereler ve ahşap kepenkler birbiri ardına karşımıza çıkıyor. Bazıları özenle yenilenmiş, bazıları ise zamanın izlerini hâlâ taşıyor. Kapı tokmaklarına, pencerelere, duvarlardaki küçük ayrıntılara bakarak ilerliyoruz. Plansız yürüyüşlerin en güzel tarafı da bu; nereye varacağımızı bilmeden yürürken karşımıza çıkan ayrıntılar, bazen bütün günün hatırasına dönüşüyor.
Bakü’nün bu kesiminde mimari kadar günlük hayatın çeşitliliği de dikkat çekiyor. Birbirine yakın sokaklarda küçük bir butik otel, bir sinagog, bir kilise ve bir camiyle karşılaşmak, şehrin farklı inanç ve kültürlerin izlerini aynı çevrede taşıdığını gösteriyor. Eski taş evlerin arasında yürürken, Bakü’nün yalnızca geniş bulvarlardan ibaret olmadığını daha iyi hissediyoruz.
Bir köşede küçük bir kafeye, biraz ileride eski kitapların sergilendiği bir sahafa rastlıyoruz. Kitapların arasında oyalanıyor, bazılarına göz gezdiriyoruz. Yürüyüşümüz artık bir gezi programından çok, şehrin içinde kendiliğinden gelişen bir keşfe dönüşüyor. Bakü’de hoşuma giden de bu; bir sonraki sokağın ne getireceğini bilmeden yürümek.

Bir süre sonra yolumuz Çeşmeler Meydanı’na çıkıyor. Burada atmosfer bir anda değişiyor. Kafeler, restoranlar, mağazalar ve hareketli kalabalık meydanı canlı tutuyor. Biz de Bonté Kafe’ye oturuyoruz. Sarı, yeşil ve beyaz çizgili sandalyeleriyle Avrupa kafelerini andıran bu küçük mekânda kahvelerimizi söylerken çevremizi seyrediyoruz.
Bazen bir şehri tanımak için uzun uzun gezmek gerekmiyor. Bir masada oturup yanımızdan geçen insanlara, meydandaki hareketliliğe ve günlük hayatın akışına bakmak da o şehrin ruhuna yaklaşmanın bir yolu. Kahvelerimizi içtikten sonra yeniden meydana çıkıyoruz.
Siyah-beyaz taşlarla döşenmiş zeminin çevresinde mağazalar, kafeler ve hediyelik eşya dükkânları sıralanıyor. Meydanın farklı noktalarındaki çeşmeler ve heykeller kalabalığa ayrı bir hareket katıyor. Elinde şemsiye tutan genç kız heykeli ile keman çalan müzisyen figürü özellikle dikkat çekiyor.
Tam bu sırada bir sokak müzisyeninin söylediği Türkçe şarkıyı duyuyoruz. Yabancı bir şehirde tanıdık bir dilin ve ezginin karşımıza çıkması içimizi ısıtıyor. Aramızdaki sınırların ne kadar kolay ortadan kalkabildiğini düşünüyorum. Bazen bir şarkı, uzun uzun anlatılacak yakınlığı birkaç dakika içinde kurabiliyor.

Meydandan ayrılıp Nizami Azerbaycan Edebiyatı Müzesi’ne doğru ilerliyoruz. Bina daha uzaktan bile dikkat çekiyor. Cephesindeki mavi çiniler ve heykeller, Doğu mimarisinin ayrıntılarını klasik çizgilerle bir araya getiriyor. Cephedeki nişlerde Fuzuli, Molla Penah Vagif, Mirza Fetali Ahundzade, Hurşidbanu Natevan, Celil Memmedguluzade ve Cafer Cabbarlı’nın heykelleri yer alıyor.Bu isimlerin karşısında birkaç dakika durup bakıyoruz. Ardından müzeye giriyoruz.
Bizi genç bir rehber karşılıyor. Türkiye’den geldiğimizi öğrenince bizimle ilgileniyor ve müzeyi anlatmayı teklif ediyor. Memnuniyetle kabul ediyoruz. İçeride el yazmaları, eski kitaplar, kişisel eşyalar, portreler ve Azerbaycan edebiyatının farklı dönemlerine ait eserler sergileniyor.
Rehberimizin işini severek yaptığı belli. Nizami Gencevî’den Fuzuli’ye, Vagif’ten Ahundzade’ye, Natevan’dan Memmedguluzade ve Cabbarlı’ya uzanan isimler arasında konuşurken zaman zaman birbirimize bakıp “Aa, bunu da biliyoruz!” diye seviniyoruz. Aynı edebî isimlerin iki ülkenin hafızasında yer alması, müzeyi bizim için daha sıcak bir yere dönüştürüyor.
Burada yalnızca sergilenen eserlere bakmıyoruz; ortak bir kültürün izlerini de buluyoruz. Rehberimizin içten anlatımı, müzedeki eserlerin ötesinde insani bir bağ kurmamızı sağlıyor. Ayrılırken birlikte bir hatıra fotoğrafı çektiriyoruz. Gülümseyerek bizi uğurluyor.

Müzeden çıktığımızda karşımızda Nizami Gencevî’nin anıtı beliriyor. Geniş merdivenlerin üzerinde yükselen bronz heykel, 1949 yılında heykeltıraş Fuad Abdurrahmanov tarafından yapılmış. Biraz önce müzenin içinde el yazmalarında, portrelerde ve kitaplarda izini sürdüğümüz şairi şimdi meydanın ortasında, şehrin bir parçası olarak görüyoruz.
Bu karşılaşma hoşumuza gidiyor. Edebiyat, müzenin duvarları arasında kalmıyor; anıtıyla sokağa taşıyor, şehrin gündelik hayatına karışıyor.
Merdivenlerden aşağı inip Azerbaycan Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi Binası’nın önünden geçerek Bakü’nün eski surlarına doğru yöneliyoruz. Birkaç adım sonra Çifte Kale Kapıları karşımıza çıkıyor.
Hava keskin bir soğuk taşıyor; rüzgâr yüzümüzü yakıyor. Buna rağmen surların önünde durup heybetli kapıya bakarken bir süre üşümeyi unutuyoruz. Yüzyıllardır ayakta duran bu taşların arasından geçmek, sıradan bir sokaktan diğerine yürümekten çok, zamanın eşiğini aşmak gibi geliyor. Eşikte kısa bir an duruyor, ardından İçerişehir’e ilk adımımızı atıyoruz.
Kapının ötesinde şehrin sesi bir anda değişiyor. Geniş bulvarların uğultusu geride kalıyor, ayak seslerimiz dar taş sokaklarda yankılanıyor. Ahşap kapılar, küçük avlular ve sarı kalker taşından yapılmış evler yan yana dizilirken, birkaç adım içinde kendimizi modern Bakü’den farklı bir atmosferin içinde buluyoruz.

Sağ tarafta küçük bir turizm bürosu, önünde ise dar sokaklarda gezinti yapan elektrikli tur otobüslerinden biri bekliyor. Uzaktan bakınca neredeyse oyuncak gibi görünüyor. Ancak boş yer olmadığını ve turların önceden ayrıldığını öğreniyoruz. Bürodaki haritalara göz gezdirip sonunda yürümeye karar veriyoruz. Zaten İçerişehir’i bizim için anlamlı kılan şeylerden biri de sokaklarında ağır ağır yürüyebilmek.
İlerledikçe geçmiş yalnızca anlatılan bir hikâye olmaktan çıkıyor. Bakü’nün sur içindeki bu tarihî bölgesi, 12. yüzyıldan büyük ölçüde korunmuş savunma duvarlarıyla karakterini kazanıyor. Ancak yerleşimin geçmişi çok daha eskiye uzanıyor; UNESCO, Bakü’nün üzerinde bulunduğu alanın Paleolitik dönemden beri yerleşim gördüğünü belirtiyor. İçerişehir’de Şirvanşahlar Sarayı, Kız Kulesi, camiler, hamamlar ve eski konutlarla karşılaşırken, buranın neden 2000 yılında Dünya Mirası Listesi’ne alındığını daha iyi anlıyoruz.
Burada korunan yalnızca yapılar değil; yüzyıllar boyunca oluşmuş bir şehir hafızası. Sokaklarda yürüdükçe bunu bir bilgi olmaktan çıkarıp doğrudan hissediyoruz.
Saatlerdir yürüyoruz. Bir süre sonra midemiz de bize dinlenme zamanının geldiğini hatırlatıyor. İçerişehir’in taş duvarları arasında Kaynana Restoran’a giriyoruz. Ahşap tavanı ve taş duvarlarıyla sıcak bir atmosferi var. Dışarıdaki soğuğu kapının dışında bırakıp masamıza yerleşiyoruz.

Azerbaycan mutfağının yemekleri bize bir yandan tanıdık geliyor, bir yandan da kendi küçük farklılıklarıyla şaşırtıyor. Yemek boyunca gün içinde gördüğümüz sokakları, surları, evleri ve ayrıntıları konuşuyoruz. Yolculuklarda bazen bir şehri en iyi, masa başında tanıyoruz. Çünkü yemek yalnızca karın doyurmuyor; sohbeti, gözlemleri ve günün biriktirdiği duyguları da aynı sofrada buluşturuyor.
Yemekten sonra yeniden İçerişehir’in sokaklarına çıkıyoruz. Sıcak sofradan ayrılıp soğuk havaya adım attığımızda kısa bir süre ürpersek de yürüdükçe şehrin ritmine yeniden kapılıyoruz. Önümüzde hafifçe yükselen bir yokuş beliriyor; fazla düşünmeden tırmanmaya başlıyoruz.
Yokuşun karşısında tarihî bir yapının üzerinde Zaferan Restoran’ın tabelasını görüyoruz. Çevresindeki küçük dükkânlarda halılar, el işi ürünler ve çeşitli hediyelikler sergileniyor. Birkaç adım sonra buranın eski bir çarşının günümüze ulaşan sakin köşelerinden biri olduğunu hissediyoruz.
Dükkânların arasında kemerli bir duvar açıklığı ve demir bir kapı dikkatimizi çekiyor. Ağır taş duvarın içinde ince kıvrımlarıyla dikkat çeken demir işçiliği, yapıya farklı bir hava veriyor. İçeride ne olduğunu merak ediyoruz. Çevrede ise kürklü şapkalar, Rus matruşkaları, el dokuması kumaşlar ve başka küçük ürünler sergileniyor. Ziyaretçiler dükkânlara girip çıkıyor, satıcılarla sohbet ediyor.
İçerişehir’de sevdiğim şey tam da bu. Burası yalnızca eski taşlardan oluşan bir tarih alanı değil; geçmişle bugünün aynı sokakta yan yana yaşadığı canlı bir mahalle.
Dar sokaklarda ilerlerken kısmen restorasyon örtüleriyle kapatılmış büyük bir yapı görüyoruz. Bunun İsmailiye Sarayı olduğunu öğreniyoruz. Yapı, Polonyalı mimar Józef Ploşko tarafından tasarlanmış ve 1908’de başlayan inşaatı 1913’te tamamlanmış. Petrol zengini Ağa Musa Nağıyev tarafından yaptırılan saray, genç yaşta ölen oğlu İsmail’in anısına adını taşıyor.
Sarayın mimarisinde Venedik Gotik üslubunun etkileri görülüyor. Yapının Venedik’teki belirli bir saraydan esinlenerek tasarlandığına ilişkin anlatılar bulunsa da, bunu kesin bir bilgi olarak değil, yapının Venedik mimarisinden esinlenen görünümü üzerinden değerlendirmek daha doğru.

Sokağın ortasında durup binaya baktığımızda, yapı bizim için yalnızca mimari özellikleriyle değil, bir babanın oğlunun ardından bıraktığı hatırayla da anlam kazanıyor. Taşların bazen insan hayatının en derin duygularını da taşıyabildiğini düşünüyoruz.
Bugün yapı Azerbaycan Millî Bilimler Akademisi ile bağlantılı kurumsal kullanımlara ev sahipliği yapıyor. Restorasyon çalışmaları nedeniyle bazı bölümleri kapalı olsa da cephesinin ayrıntıları hâlâ dikkat çekici.
İsmailiye’den sonra tarihî dokunun içinde Kasamasa Otel’in önünden geçiyoruz. Eski yapılarla çevrili bu sokaklarda modern bir otelin bile çevresindeki mimariye uyum sağladığını görmek hoşumuza gidiyor.
Biraz ileride Ali Şemsi’nin evi ve çalışma alanıyla karşılaşıyoruz. Renkli figürler, maskeler ve sembollerle süslenmiş bu mekân, çevredeki ağırbaşlı taş yapılardan ayrılarak sanki başka bir dünyanın kapısını açıyor. Ciddi tarihî yapıların arasında böylesine renkli ve özgün bir sanat köşesine rastlamak, yürüyüşümüze hoş bir sürpriz katıyor.
Bazı restorasyon yapılan binaların çevresinde ise eski yapıların görüntülerinin basıldığı örtüler kullanılmış. Böylece çalışmalar sürerken sokaktaki tarihî görünümün bütünüyle kaybolması önleniyor. Sokaklar giderek genişliyor ve karşımızda daha büyük bir tarihî alanın açıldığını hissediyoruz.

Ve sonunda Şirvanşahlar Sarayı Kompleksi’nin önünde duruyoruz.
Gün boyunca gördüğümüz surlar, eski evler, dar sokaklar ve taş duvarlar sanki burada bir araya geliyor. Sarayın avlusuna adım attığımızda, İçerişehir’in tarihini daha bütünlüklü bir biçimde görmeye başlıyoruz.
Kompleksin oluşumu tek bir döneme ait değil. UNESCO, Şirvanşahlar Sarayı’nı 12. ve 15. yüzyıllar arasında şekillenen bir yapı topluluğu olarak tanımlıyor. Özellikle 15. yüzyılda Şirvanşahların yönetim merkezinin Bakü’ye taşınmasıyla kompleks önem kazanıyor. Divanhane, saray yapıları, türbeler, hamam, Şah Camii ve Murat Kapısı gibi farklı bölümler zaman içinde bu bütünün parçası hâline geliyor.
Avludan baktığımızda aşağıda modern Bakü uzanıyor. Arkamızda ise surlar ve İçerişehir’in eski dokusu var. Bir yanda bugünün yüksek yapıları, diğer yanda yüzyılların içinden gelen taş duvarlar… Aynı manzara içinde iki farklı Bakü’yü birden seyrediyoruz.
Saray kompleksinin içinde İçerişehir’in küçük bir maketi de bulunuyor. Modelin başında durup az önce yürüdüğümüz sokakları küçültülmüş hâlleriyle izliyoruz. Sonra gözümüzü kaldırıp gerçek sokaklara baktığımızda, makette gördüğümüz düzenin içinde olduğumuzu fark ediyoruz. Bu küçük ayrıntı, yürüyüşümüzü zihnimizde yeniden kurmamızı sağlıyor.
Şirvanşahlar ailesine ait türbede daha sade bir atmosferle karşılaşıyoruz. Kesme taştan yapılmış yapı, sarayın diğer bölümlerine göre daha ağırbaşlı görünüyor. İçeride hanedan üyelerine ait mezarlar bulunuyor.
Kompleksin dikkat çeken bölümlerinden biri de Murat Kapısı. UNESCO, bu kapıyı saray kompleksindeki 16. yüzyıla ait tek anıt olarak tanımlıyor. Böylece sarayın farklı dönemlerde şekillendiğini bir kez daha görüyoruz.
Avluda ve çevredeki alanlarda yapılan arkeolojik çalışmalar sırasında ortaya çıkarılan buluntular da kompleksin geçmişinin ne kadar katmanlı olduğunu gösteriyor. Taş koç heykelleri özellikle dikkat çekiyor. Azerbaycan’ın farklı bölgelerinde görülen bu tür koç biçimli mezar taşları, Orta Çağ’ın son dönemlerine ait mezar geleneğiyle ilişkilendiriliyor. Koç figürünün güç ve yiğitlikle bağlantılı sembolik anlamlar taşıdığı düşünülüyor.

Bir süre bu taş heykellerin önünde duruyoruz. Yüzyıllar önce yaşayan insanların mezarlarına bıraktıkları sembollerin bugün hâlâ anlam arayışımıza eşlik etmesi, yolculuğun en etkileyici taraflarından biri.
Akşam yaklaşırken saraydan ayrılıyoruz. İçerişehir’in sokaklarına yeniden çıktığımızda, gündüz gördüğümüz yerlerin değiştiğini fark ediyoruz. Aynı taş duvarlar, aynı ahşap kapılar ve aynı dar sokaklar bu kez başka bir yüzünü gösteriyor.
Bir dükkânın vitrininde baklava ve lokumlar görüyoruz. Şeker, Antep fıstığı ve gül suyunun kokusu sokağa yayılıyor. Eski taş yapıların arasında ahşap balkonlar, geleneksel kıyafetler giydirilmiş mankenler, renkli hediyelikler, halılar ve seramikler sıralanıyor.
Biraz daha ilerleyip Kız Kulesi’ne doğru yürüyoruz.
İçerişehir’in en tanınmış simgelerinden biri olan Kız Kulesi, karanlık çökerken farklı bir görünüme bürünüyor. Yuvarlak gövdesi ve kalın taş duvarlarıyla gecenin içinde daha da belirginleşiyor.
Kulenin tarihi ise kesin bir tek tarihe indirgenemiyor. UNESCO, bugünkü yapıyı 12. yüzyılla ilişkilendirirken, kulenin altında 7. ve 6. yüzyıllara kadar uzanabilecek daha eski yapı izlerinden söz ediyor. Bu nedenle Kız Kulesi’ni yalnızca 12. yüzyılda ortaya çıkmış bir yapı olarak değerlendirmek yerine, farklı dönemlerin izlerini taşıyan bir anıt olarak görmek daha doğru.
Yüzyıllar boyunca hangi amaçla kullanıldığı konusunda da farklı görüşler bulunuyor. Savunma yapısı, gözetleme noktası, denizcilikle bağlantılı bir yapı ya da başka işlevler taşıdığı ileri sürülüyor. Kesin işlevinin tartışmalı olması, kuleyi bizim gözümüzde daha da merak uyandırıcı hâle getiriyor.

Kulenin karşısında Hacı Gaib Hamamı’nın kalıntılarını görüyoruz. 15. yüzyıla tarihlenen hamam, İçerişehir’in yalnızca saraylardan ve surlardan ibaret olmadığını; günlük yaşamın izlerinin de bu sokaklarda korunduğunu hatırlatıyor. Yakındaki kemerlerin çevresinde eski mezar taşları ve koç biçimli taş heykeller de dikkat çekiyor.
Kız Kulesi’nin yakınındaki küçük çay bahçesine, Kız Kulesi Çay Bahçesi’ne oturuyoruz. Akşamın serinliği iyice hissedilirken güçlü çaylarımızı yudumluyoruz. Çevremizdeki eski yapılar, taş duvarlar ve kuleyle birlikte bu kısa mola, günün bütün yorgunluğunu hafifletiyor.

Sonra yeniden yola çıkıyoruz. Bu kez Bakü’yü biraz daha yukarıdan görmek istiyoruz. Batı Han Oteli’nin restoranına gidip sıcak bir çorba içiyoruz. Gün boyunca yürüdüğümüz İçerişehir’in ardından şehre yukarıdan bakmak, günün sonuna güzel bir karşılık oluyor.
Gece ışıkları altında Bakü bambaşka görünüyor. Uzakta Alev Kuleleri yükseliyor. Üç kuleden oluşan bu yapı grubu, şehrin modern yüzünün en belirgin simgelerinden biri. Alev biçimli tasarımları ve geceleri cephelerinde görülen ışık gösterileri, kulelerin adını aldığı ateş görüntüsünü daha da belirginleştiriyor.

Bir tarafta surların ardında yüzyılların izini taşıyan İçerişehir, diğer tarafta modern Bakü’nün ışıkları ve Alev Kuleleri…
Gün boyunca yürüdüğümüz sokakları düşündüğümde, Bakü’nün bizi asıl etkileyen tarafının bu iki dünyanın yan yana durması olduğunu hissediyorum. Birkaç saat içinde şiirin, edebiyatın, eski taş evlerin, sarayların, hamamların ve surların arasından geçip çağdaş bir kentin ışıklarıyla karşılaşıyoruz.
Bakü, geçmişini geride bırakmadan geleceğe doğru ilerleyen bir şehir gibi görünüyor. Biz ise bugün yalnızca İçerişehir’i gezmiş olmuyoruz; onun sokaklarında yürüyerek, sofralarında oturarak, insanlarıyla konuşarak ve akşam ışıklarına bakarak şehrin hafızasına biraz olsun dokunuyoruz.

Şubat’ın ilk günü… Sabahın serinliği henüz dağılmamıştı. Otelin bahçesinde ağır ağır yürürken, çimenlerin üzerinde geceyi hatırlatan ince bir kırağı parlıyordu. Hava berraktı; gökyüzü solgun bir maviye bürünmüş, Kafkas Dağları’nın dorukları uzakta sessizce yükseliyordu.

Bahçedeki direklerde Azerbaycan ve Türk bayrakları yan yana dalgalanıyordu. Aralarında gururla yükselen ay yıldızın önünde birkaç hatıra fotoğrafı çektirdik. Soğuk havaya rağmen içimizi ısıtan şey, yalnızca güneşin ilk ışıkları değil, iki ülke arasındaki o derin kardeşlik hissiydi.
Kısa bir kahvaltının ardından otomobilimize binip rotamızı dağlara çevirdik. Bugün bizi, Gakh bölgesinde, Büyük Kafkaslar’ın eteklerinde ve Dağıstan sınırına yakın, taş evleriyle geçmişi hâlâ yaşayan tarih kokulu bir dağ köyü bekliyordu: İlisu.
Aracımız ilerledikçe şehir geride kaldı, yerini kıvrılarak yükselen yollara bıraktı. Karla örtülü tepeler ufukta birer beyaz duvar gibi yükseliyor, vadilerin içinden ince bir sis süzülüyordu. Yol boyunca doğa, kışın dinginliğiyle bize eşlik etti; ağaç dallarında biriken karlar, sabah güneşiyle hafifçe parlıyordu.

Önümüzde, dağların arasına saklanmış tarihî bir köy ve keşfedilmeyi bekleyen bir başka hikâye vardı.
Kürmük Çayı’nın kıyısında uzanan bu dağ köyünün yerleşim tarihi XIII. yüzyıla kadar uzanıyor. Karla kaplı yollardan ağır ağır yükselirken, beyazlığın içinden beliren taş evler bize geçmişin izlerini taşıyan bir yerleşime yaklaştığımızı hissettiriyor. 1987 yılında kurulan İlisu Devlet Tabiat Koruma Alanı ise bölgenin yalnızca tarihî değil, doğal zenginliğini de koruyor. Büyük Kafkaslar’ın güney eteklerinde uzanan bu coğrafya, ormanları, dağları ve akarsularıyla kışın bambaşka bir güzelliğe bürünüyor.
Bir zamanlar yaklaşık üç yüzyıl boyunca İlisuSultanlığı’nın merkezi olan bu küçük yerleşim, dağların arasında stratejik bir konumda bulunuyor. Dağıstan’dan İlisu’ya uzanan dağ yolları geçmişte ticari ve askerî önem taşıyor. Köydeki kale ve savunma yapıları da bu stratejik konumun izlerini günümüze taşıyor. Kürmük Çayı üzerindeki Ulu Köprü ve Sumuq Kale, İlisu’nun geçmişten bugüne uzanan tarihî dokusunun önemli parçaları arasında yer alıyor.
Köyün kültürel dokusu da coğrafyası kadar renkli görünüyor. İlisu’nun nüfusunun oluşumunda Azerbaycanlıların yanı sıra Dağıstan’ın Saxur bölgesinden gelen toplulukların da payı bulunuyor. Burada duyduğumuz yerel konuşma ise Kafkasya’nın farklı kültürlerinin yüzyıllar boyunca birbirine değdiği bu coğrafyanın izlerini taşıyor.
Karın beyazlığı, dağların heybeti ve Kürmük Çayı’nın dingin akışı arasında İlisu, geçmişle bugünün yan yana durduğu sakin bir dünya gibi görünüyor. Burada yalnızca bir dağ köyünü değil, Kafkasya’nın yollarında yüzyıllar boyunca şekillenen bir hayatın izlerini de hissediyoruz.

Köyün içinde, Dağıstan sınırına yakınlığını hatırlatan küçük bir askerî karakol karşımıza çıkıyor. Dağların sessizliği içindeki bu yapı, İlisu’nun bulunduğu coğrafyanın stratejik konumunu bize yeniden hatırlatıyor.
Burada bizi eski Sovyet döneminden kalma, sağlam ve arazi koşullarına uygun jipler bekliyor. Büyük Şelale’ye ancak bu araçlarla ulaşabileceğimizi söylediklerinde önce biraz abarttıklarını düşünüyoruz. Fakat ana yoldan ayrılıp nehir yatağına girdiğimiz anda söylediklerinin ne kadar doğru olduğunu anlıyoruz.
Jipler taşların üzerinden sarsılarak ilerliyor, zaman zaman dere geçişlerinden geçiyor. Bir virajı dönerken önümüzde ne olduğunu göremiyoruz. Birkaç metre sonra karşımıza karla kaplı kayalık bir geçit çıkıyor. Şoför bir an bile tereddüt etmeden direksiyonu çeviriyor. Jip yana doğru eğiliyor; içimizden kısa bir ürperti geçiyor. Araç yeniden doğrulduğunda hepimiz derin bir nefes alıyoruz. Bir sonraki bölümün bizi neyle karşılayacağını artık kestiremiyoruz.
Yol demeye bin şahit ister… Taşların, çamurun ve dere geçişlerinin içinden hoplaya zıplaya gidiyoruz. Her çukurda araç yeniden sarsılıyor, tekerleklerden sıçrayan çamur ve köpükler camlara vuruyor. Bazen şoför hızını kesip önündeki zemini dikkatle inceliyor, bazen de jipin gücüne güvenerek devam ediyor. Her engelin ardından biraz rahatlıyor, sonra yeni bir zorluk beliriyor.
Birbirimize bakıp gülümsüyoruz; bu gülümsemenin içinde hafif bir tedirginlik de var. Asfalt çoktan geride kalıyor, yerleşimin izleri siliniyor. Motorun uğultusuna yalnızca dere sesi karışıyor. Vahşi doğanın içinde, neyle karşılaşacağımızı bilmeden ilerliyoruz. İlisu Şelalesi’ne ulaşmak artık sıradan bir gezi olmaktan çıkıyor; dağın içinde yaşadığımız gerçek bir maceraya dönüşüyor.
Sonunda jip yavaşlıyor. İleriden gelen güçlü su sesi giderek belirginleşiyor. Araç durduğunda birkaç saniye olduğumuz yerde kalıyoruz. Ardından inip birkaç adım atıyoruz ve İlisu Şelalesi bir anda karşımızda beliriyor.

Kışın beyazlığı içinde kayaların arasından dökülen su, bütün yorgunluğumuzu unutturuyor. Az önce geçtiğimiz taşlı yatak, çamur ve dik yamaçlar sanki geride kalıyor. Bir süre hiçbir şey söylemeden şelaleyi seyrediyoruz. Bazen bir yere ulaşmanın güzelliği, yalnızca vardığınız yerde değil, oraya giderken yaşadıklarınızda saklı oluyor.
İlisu Şelalesi’ne yaptığımız bu zorlu yolculuk, zihnimizde yalnızca gördüğümüz bir güzellik olarak değil, dağların arasında yaşadığımız özel bir an olarak yer ediyor. Buraya ulaşmak kolay olmuyor; belki de bu yüzden şelalenin karşısında geçirdiğimiz o birkaç dakika, yolculuğun en unutulmaz anına dönüşüyor.
Azerbaycan’ın Gak bölgesinde, Kafkas Dağları’nın eteklerinde saklı bu şelale, yerel halk arasında “Ram-Rama” adıyla da anılıyor. Buraya ulaşmak için kat ettiğimiz zorlu yol, sanki birazdan göreceğimiz manzaranın habercisi oluyor. Nihayet karşımıza çıkan bu vahşi güzellik, bütün yorgunluğumuzu bir anda unutturuyor.
Kayaların arasından dökülen su, kışın sert soğuğunda yer yer donmuş. Buz tutan akıntılar kayaların üzerinde billur heykelleri andırıyor; çevrede iri buz kütleleri oluşuyor. Doğa burada sanki kendi elleriyle bir kış tablosu çiziyor. Şelalenin üst bölümüne ulaşmak için dik yamacı yaklaşık bir saat tırmanmak gerekiyormuş. Her adımda nefesimiz biraz daha kesiliyor; ancak yükseldikçe açılan manzara bütün yorgunluğumuzu unutturuyor.

Biraz daha yüksek bir noktaya çıkıp su yatağını ve çevredeki dağları seyrediyoruz. Aşağıda buzlarla kaplı akış, yukarıda bembeyaz zirveler uzanıyor. Yüzümüze çarpan soğuğa rağmen uzun süre buradan ayrılamıyoruz. Bu yükseklikte insan kendini bir yandan küçücük, bir yandan da çevresindeki büyük bütünün parçası gibi hissediyor.
İlisu bize bir kez daha şunu hatırlatıyor: Bazı güzelliklere ulaşmak için biraz zahmet çekmek gerekiyor. Fakat sonunda o zahmet, anlatması kolay olmayan bir anıya dönüşüyor. Bizim için İlisu da böyle oluyor; zorlu bir geçişin ardından karşımıza çıkan ve uzun süre zihnimizden silinmeyecek bir doğa armağanı.
Dönüş yolunda, gelirken uzaktan gördüğüm tarihî taş camiyi merak ediyor ve durup yakından görmek istiyorum. Yaklaştıkça karların arasından yükselen kare planlı, zarif taş yapı bütün sadeliğiyle kendini gösteriyor. Azerbaycanca adı Ulu Camii olan bu yapı, XVII–XVIII. yüzyıllara tarihleniyor.
Giriş cephesindeki üç kemer, karların beyazlığıyla daha da belirginleşiyor. Taş duvarların arasına dolan soğuk hava, yapının yüzyıllardır taşıdığı sessizliği daha da derinleştiriyor. İçeri adım attığımızda bizi karşılayan dinginlik, dışarıdaki kış manzarasıyla birleşince zaman duygusu bir süreliğine siliniyor. Caminin hâlâ ibadete açık olması, burayı yalnızca geçmişten kalan bir yapı olmaktan çıkarıp yaşayan bir mekâna dönüştürüyor.
Bahçede diz boyu kara bata çıka ilerleyerek eski mezarlara ulaşıyoruz. Kar örtüsünün altında yarı gizlenmiş mezar taşları ve kitabeler, burada yaşamış insanların izlerini bugüne taşıyor. Sessizliğin içinde bir süre durup çevreye bakıyorum. Soğuğa rağmen içimde tarif edemediğim bir sıcaklık hissediyorum.

Nedenini tam olarak bilmiyorum ama bu yapı beni derinden etkiliyor. Belki yüzyıllardır ayakta kalmayı başarması, belki gösterişten uzak sadeliği, belki de kışın ortasında taşıdığı o vakur sessizlik… Bazı mekânlar insana kendilerini anlatmak için fazla söze ihtiyaç duymuyor. İlisu’daki bu taş cami de benim için onlardan biri oluyor.
Artık İlisuSultanlığı’nın merkezi olan İlisu’yu geride bırakıp Şeki’ye doğru ilerliyoruz. Gürcana Nehri arkamızda kalırken yolumuz Büyük Kafkas Dağları’nın güney yamaçlarına doğru kıvrılıyor. Dağların arasından her virajda biraz daha uzaklaşırken, bir anda karşımızda kent beliriyor. Yemyeşil yamaçlara serpiştirilmiş evler, ağaçların arasından görünen taş duvarlar ve dağlara yaslanan yapılar, daha varmadan bize başka bir dünyanın kapısını aralıyor. Bir zamanlar ŞekiHanlığı’nın başkenti olan bu kente yaklaşırken içimdeki merak da giderek büyüyor.
Sokaklara girdiğimizde dağların yeşili bu kez taş duvarların, ahşap saçakların ve bahçelerin arasından kendini göstermeye devam ediyor. Dağlardan süzülen sularla beslenen verimli topraklar, bu yerleşimin neden yüzyıllar boyunca burada kök saldığını anlatır gibi. Doğa ile insanın kurduğu bu yakınlık, kentin bugünkü görünümünde bile hissediliyor. Sanki dağ, su ve evler uzun zamandır aynı hikâyenin parçaları.
Bu hikâyenin bir başka bölümünü ise sokaklarda karşılaştığımız eski hanlar ve kervansaraylar anlatıyor. Kafkaslar’ın eteğindeki konumu, burayı tarih boyunca önemli ticaret yollarına bağlıyor. Özellikle ipek üretimi ve ticareti geliştikçe kent zenginleşiyor; uzak diyarlardan gelen tüccarlar burada konaklıyor, mallarını değiş tokuş ediyor. Bugün sessiz görünen bu taş yapıların bir zamanlar ne kadar hareketli olduğunu düşünmek bile sokaklara başka bir gözle bakmamı sağlıyor.

İpek ticaretinin getirdiği zenginlik, yalnızca ticaret yapılarında kalmıyor; evlerin biçimine de yansıyor. Taş duvarların ardındaki bahçeler, ahşap işçilikleri ve geniş saçaklar, burada gelişen yaşamın izlerini taşıyor. Yürüdükçe bir evin ayrıntısında, başka bir yapının taş işçiliğinde bu zenginliğin izlerine rastlıyoruz. 1743’te kurulan Şeki Hanlığı döneminde kent siyasi açıdan da önem kazanıyor ve gördüğümüz bu yerleşim, bölgenin güçlü merkezlerinden biri hâline geliyor.
Ama sokaklarda ilerledikçe anlıyorum ki bu hikâye hanlıkla başlamıyor. Kentin geçmişi çok daha gerilere uzanıyor. Şeki’nin tarihî kökleri Kafkas Arnavutluğu dönemine kadar götürülüyor; yüzyıllar boyunca farklı toplulukların ve yönetimlerin bıraktığı izler, bugün birbirinin içine geçmiş durumda. Bu nedenle burada yürürken tek bir dönemi değil, üst üste birikmiş zamanları hissediyorum.
Bir taş duvarın önünde durduğumda, az önce geçtiğimiz ticaret yollarını; biraz ileride bir konağın ahşap ayrıntılarına bakarken de burada yaşamış insanların gündelik hayatını düşünmeye başlıyorum. Tarih, karşıma ayrı ayrı tarihler ve isimler olarak çıkmıyor; gördüğüm evlerin, sokakların ve taşların içine karışarak kendini hissettiriyor.
Belki de burayı özel kılan tam olarak bu. Dağların yeşili, ipek ticaretinin bıraktığı zenginlik, hanlık döneminin izleri ve daha eski kültürlerin kalıntıları aynı coğrafyada birbirine karışıyor. Burası kendini bir anda bütünüyle göstermiyor; yürüdükçe, baktıkça ve ayrıntılarda biraz oyalanınca hikâyesi yavaş yavaş açılıyor.
İlk karşılaşmamızda içimde oluşan duygu artık daha belirgin: Burası yalnızca görülüp geçilecek bir kent değil; sokaklarında yürüdükçe geçmişine yaklaşabildiğiniz, taşlarına ve evlerine baktıkça başka zamanları hayal edebildiğiniz bir yer.
Gürcana Nehri’nin iki yakasında uzanan Şeki’ye yaklaşırken, dağların arasından yavaş yavaş bambaşka bir dünya açılıyor önümüzde. Yeşil yamaçlara yayılan evler, geniş bahçeler ve geleneksel yapılar, kentin kendine özgü dokusunu daha uzaktan hissettiriyor. İpek ve koza ticaretiyle zenginleşen bu yerde, doğanın cömertliğiyle insan emeği iç içe geçmiş. Şehre doğru ilerledikçe, farklı dönemlerin izlerini hâlâ taşıyan köklü bir yaşam alanına girdiğimizi hissediyorum.

Sokaklardan geçip yukarı doğru çıktıkça Şeki Han Sarayı’nın bulunduğu tarihî kale alanına ulaşıyoruz. Çevredeki geleneksel evler ve bahçeler, burada karşılaşacağımız mimarinin kentten kopuk olmadığını daha baştan gösteriyor. Kale kapısından içeri girip avluya doğru ilerliyoruz.
Dışarıdaki dünyanın sesi geride kalıyor. Birkaç basamak çıkıp yüksek girişten geçiyoruz. Önümüzde geniş, dörtgen bir avlu açılıyor. Ortadaki küçük havuzun suyu hafifçe titreşiyor; gökyüzünü ve dalları yüzeyinde yansıtıyor.
Karşımızdaki iki katlı yapı, yüksek çatısı ve renkli camlarıyla hemen dikkat çekiyor. Küçük cam parçalarından oluşan pencereler ışığı farklı renklere bölüyor; ahşap kafesler içeriyle dışarı arasında geçirgen bir görünüm yaratıyor. Cephedeki geometrik ve bitkisel süslemeler, uzaktan tek bir desen gibi görünürken yaklaştıkça ince ayrıntıları ortaya çıkıyor.
İçeri girdiğimizde renkli bezemeler, çiçek ve yaprak motifleriyle odaların havasını değiştiriyor. Tavanlarda boyalı süslemeler ve ince ahşap işçiliği görülüyor. Pencerelerden süzülen ışık, renkli camlardan geçerek iç mekâna farklı tonlar yayıyor. Burada süsleme, yalnızca bir ayrıntı değil; mekânın karakterini belirleyen temel unsur hâline geliyor.
Bu incelikli işçilik, Şeki’nin hanlık dönemindeki zenginliğinden bağımsız değil. XVIII. yüzyılın sonlarında inşa edilen yapı, ipek ve koza ticaretiyle gelişen kentin ekonomik gücünü yansıtıyor. ŞekiHanlığı’nın yönetim merkezi olarak kullanılan sarayda görülen pencere düzeni, bahçe anlayışı ve ahşap işçiliği, sokaklarda karşılaştığımız geleneksel evlerle de benzerlik taşıyor.
Bir süre sonra kentin bugünkü görünümünün ardındaki başka bir hikâyeyi düşünüyorum. 1772’de yaşanan büyük sel, eski yerleşimi ağır biçimde etkilemiş ve Şeki’nin daha yüksek bir alanda yeniden kurulmasına yol açmış. Şimdi çevreme baktığımda, kentin yalnızca zaman içinde büyümediğini; doğayla yaşadığı bu büyük değişimin ardından kendine yeni bir yer kurduğunu düşünüyorum.
Bahçedeki yaşlı çınarlar bu uzun hikâyeye başka bir renk katıyor. Kalın gövdelerinden yayılan dallar avluya gölge düşürüyor; yaprakların arasından süzülen ışık, renkli camların yansımalarıyla birleşiyor. Birkaç dakika önce kalabalığın arasında yürürken şimdi burada durmak, bizi sanki başka bir zamana taşımış gibi.

Ayrılmaya hazırlanırken, bu alanın neden yalnızca saraydan ibaret olmadığını daha iyi anlıyorum. 2019’da UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınan tarihî merkez; sarayın yanı sıra kale alanını, geleneksel evleri, bahçeleri ve sokakları da kapsıyor. Biraz önce geçtiğimiz yolları düşündüğümde, hepsinin aynı bütünün parçaları olduğunu görüyorum.
Avludan çıkmadan önce son kez çevreme bakıyorum. Tarih artık karşıma sıralanmış tarihler ve isimler hâlinde çıkmıyor. Renkli camlardan süzülen ışıkta, ince ahşap işçiliğinde, duvarlardaki motiflerde ve ağaçların gölgesinde kendini gösteriyor. Şeki Han Sarayı’ndan ayrılırken geride yalnızca bir yapı bırakmıyoruz; sokaklarında, bahçelerinde ve evlerinde yaşamaya devam eden bir kentin hikâyesini de yanımıza alıyoruz.
Bir an durup karşımızdaki saraya baktığımızda yalnızca bir yapıyı değil, yüzyıllar boyunca korunmuş bir sanat anlayışını seyrediyoruz. İşte karşımızda, 1797’de Muhammed Hasan Han döneminde inşa edilen Şeki Han Sarayı. Dışarıdan bakıldığında ölçülü bir görünüme sahip; asıl etkisini ise kapıdan içeri girdiğimizde gösteriyor. Burada büyüklük, yapının boyutundan çok ayrıntılara verilen emekte ortaya çıkıyor.
İki katlı yapının cephesine yaklaştıkça bu incelik daha açık görülüyor. Ahşap işçiliği, duvar resimleri ve renkli camlar birbirini tamamlıyor. Özellikle şebeke adı verilen renkli camlı pencereler hemen dikkat çekiyor. Küçük cam parçaları, ince ahşap kafeslerin içine tek tek yerleştirilmiş; bu geleneksel teknikte çivi ve yapıştırıcı kullanılmamış. Geometrik biçimlerin bir araya gelmesiyle oluşan desenler, güneş içeri vurduğunda odaların görünümünü değiştiriyor. Kırmızı, mavi ve sarı camlar zeminde ve çevredeki yüzeylerde renkli yansımalar oluşturuyor.

Üst kattaki salona çıktığımızda bu kez duvar resimleri karşılıyor bizi. Av ve savaş sahneleri, çiçek ve yaprak motifleri, geometrik bezemeler bir arada kullanılmış. Hanlık dönemine ait yaşamı ve zevkleri yansıtan bu tasvirler, odaların duvarlarını adeta birer resim yüzeyine dönüştürüyor. Renkli camlardan süzülen güneş de bu ayrıntıları farklı açılardan görmemizi sağlıyor.
Sarayın asıl etkisi de burada ortaya çıkıyor. İpek ve koza ticaretiyle zenginleşen Şeki’de, bu kadar ince işçiliğin yalnızca bir süsleme olmadığını anlıyorum. Ahşabın, camın ve boyanın aynı bütün içinde kullanılması, kentin ekonomik gücüyle gelişen zanaat kültürünü de yansıtıyor. Sarayın, geleneksel evlerle birlikte aynı mimari çevrenin içinde yer alması da bunu daha belirgin hâle getiriyor.
Bir süre bu ayrıntıların arasında dolaştıktan sonra, buranın yalnızca bir hanın yaşadığı ve yönettiği bir yapı olmadığını düşünüyorum. Şeki’nin kültürel ve ekonomik zenginliğini, dönemin estetik anlayışını ve ustaların becerisini aynı çatı altında buluşturan bir mekân burası. Kapıdan çıktığımızda aklımda yapının büyüklüğünden çok, burada çalışan ustaların sabrı ve ellerinin bıraktığı ince izler kalıyor.
Saraydan aşağıya doğru yürümeye başladığımızda, ayaklarımızın altındaki taşların yüzyıllardır burada uzanan hayatlara tanıklık ettiğini düşünüyorum. Her adımda Şeki’nin başka bir yüzü karşımıza çıkıyor. Biraz ileride, geçmişi 19. yüzyılın ortalarına uzanan eski bir Ortodoks kilisesiyle karşılaşıyoruz. Sessizce duran yapı, Şeki’nin yalnızca hanların ve sarayların değil, farklı inançların ve toplulukların da iz bıraktığı bir şehir olduğunu hatırlatıyor. Sur duvarlarının ana kapısından çıktığımızda ise yürüyüşümüz şehrin eski sokakları arasında devam ediyor.

Bir süre sonra Dadanov ailesine ait evler ve ticari yapılar karşımıza çıkıyor. Tütün üretimi ve ticaretiyle uğraşan bu ailenin geride bıraktığı yapılar, nehir taşı, kırmızı tuğla ve ahşabın uyumuyla dikkat çekiyor. Cephelerdeki ince işçilik, Şeki’nin geleneksel mimarisine farklı bir zarafet katıyor. Biz de yolun iki yanında sıralanan bu eski yapıları seyrederek ağır ağır ilerliyoruz. Şehir, her köşede geçmişten başka bir iz gösteriyor. Sonunda Minyatür Müzesinin karşısındaki Yukarı Kervansaraya ulaşıyoruz; Şeki’deki yürüyüşümüzün bir sonraki durağı da böylece karşımızda beliriyor.
İpek Yolu üzerindeki önemli ticaret merkezlerinden biri olan Şeki’de kervansarayların bulunması hiç şaşırtıcı değil. Yüzyıllar boyunca bu yapılar, uzun yolculuklara çıkan tüccarların ve kervanların soluklandığı, malların el değiştirdiği önemli duraklardı. Şeki’nin kendine özgü mimarisini yansıtan tuğla ve dere taşı birlikteliği, Yukarı Kervansaraya da güçlü bir karakter kazandırıyor.
300’ü aşkın odası ve bodrumu bulunan kervansarayın iki giriş kapısı var. Üç katlı yapının sade avlusu, tonozlu odalar ve revaklarla çevrili. Ortadaki havuz ve çevresindeki yeşillikler, sert taş dokusunu yumuşatıyor. Avluda dolaşırken, bir zamanlar buraya girip çıkan tüccarları, yükleriyle dinlenen kervanları ve uzun yolculukların ardından burada soluklanan yolcuları düşünmeden edemiyoruz. Bugün sessizliğe bürünen bu eski han, Şeki’nin İpek Yolu üzerindeki hareketli günlerinden geriye kalan en güçlü tanıklardan biri gibi duruyor.

Şeki denince akla ilk gelenlerden biri şüphesiz Şeki helvası. Kökeninin eski Mezopotamya’ya kadar uzandığına dair görüşler bulunsa da, bu özel tatlının Şeki’ye nasıl ulaştığı konusunda farklı rivayetler anlatılıyor. Bir anlatıya göre Şeki Hanı’nın çok sevdiği bu tatlı, saray aşçıları tarafından hazırlanmış; başka bir rivayete göre ise tarif, Tebrizli bir tüccar aracılığıyla şehre getirilmiş.
1950’den bu yana hizmet verdiği belirtilen Ali AhmedŞirniyyat Evi’ne uğrayıp meşhur tatlıyı tadıyoruz. Su değirmeninde öğütülen pirinç unundan hazırlanan ince ağ dokusu; şeker, fındık, kişniş tohumu, kakule ve safranın aromalarıyla buluşuyor. İncecik dokusu ve kendine özgü kokusuyla ilk lokmadan itibaren farklı bir tat bırakıyor. Yanına Azerbaycan’ın sevilen baklavasından da almayı ihmal etmiyoruz.
Ardından Badem Restoran’da Şeki’nin geleneksel yemeklerinden piti’yi deniyoruz. Özel seramik kabında sıcak sıcak sofraya gelen bu yemek, kendine özgü bir usulle yeniyor. Önce suyunu tabağa alıyor, ekmek parçalarını bu sıcak suya bandırarak yiyoruz. Ardından et ve nohudu ayrı bir tabağa çıkarıp eziyoruz. İlk anda bu farklı sunum biçimine şaşırsam da, sıcak suya karışan et ve nohudun kokusu iştahımı hemen açıyor. Ekmeği suyuna bandırıp ardından et ve nohuda geçerken, bu yemeğin Şeki sofrasının kendine özgü alışkanlıklarından birini bize gösterdiğini düşünüyorum. İçeride çalan müzik eşliğinde Azerilerin neşeyle dans etmesi de ortama sıcak ve canlı bir hava katıyor. Bir yanda önümde piti, diğer yanda müziğe eşlik eden insanlar… O an, bir şehri tanımanın yalnızca sokaklarında yürümekle değil, bazen bir sofraya oturup onun yemeklerini kendi usulünce tatmakla da mümkün olduğunu hissediyorum.
Akşam gökyüzünde yükselen dolunay, dağların siluetini gümüş bir ışıkla çiziyor. Bu huzurlu manzarayı son kez seyredip Şeki’den ayrılıyoruz. Önümüzde Bakü’ye uzanan uzun bir yol var. Saatler ilerledikçe günün bütün yorgunluğu üzerimize çökerken, Şeki’de gördüğümüz saraylar, kervansaraylar, eski sokaklar ve sofralar zihnimizde yeniden canlanıyor. Saat 23.00 sularında Bakü’ye ulaşıyoruz. Yorulmuş olsak da, geride yalnızca bir şehir bırakmadığımızı; kendimize yeni anılar kattığımızı hissederek dinlenmeye çekiliyoruz.

Bu özel günü, Kafkas Sıradağları’nın eteklerinde, UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alan Şəki’de kutlayacağız. Azerbaycan’a gelmeden önce Musa Travel’dan satın aldığımız turla yola çıkıyoruz. Şəki, Bakü’ye yaklaşık 370 kilometre uzaklıkta; geceyi de burada geçireceğiz.

Bakü’de şehirlerarası minibüslerin kalktığı alan, Gənclik Mall’ın hemen karşısında. Otelden kısa bir taksi yolculuğuyla buraya ulaşıyoruz. Aracımız sabah 07.30’da hareket ediyor. Gün henüz yeni ağarıyor. Güneşin kızıl tonları, sabahın serin maviliğiyle birbirine karışıyor; gökyüzü adeta pastel renklerle boyanmış bir tabloyu andırıyor.

Yol son derece düzgün. Şehirden uzaklaştıkça modern binaların yerini geniş ovalar, yapraklarını çoktan dökmüş ağaçlar ve uzakta siluet gibi yükselen dağlar alıyor. İçimde tatlı bir heyecan var. Yeni bir yaşa, yeni bir coğrafyada, kardeş bir ülkede girmek… Bundan daha anlamlı bir doğum günü hediyesi olabilir mi?

Zaman zaman sis bulutları yol kenarındaki tarlaların üzerine ince bir örtü gibi seriliyor. Köy evlerinin bacalarından yükselen dumanlar, sabahın sessizliğine karışıyor. Yol boyunca uzanan bu dingin manzara, Şəki’yə yaklaştığımızı hissettiriyor.

Genç rehberimiz Reşad Bey, yolculuk boyunca neşemizi hiç eksiltmiyor. Zaman zaman çeşitli oyunlar düzenliyor, küçük yarışmalar yapıyor; sorularıyla hepimizi eğlencenin içine katıyor. Otobüste Azeri müzikleri çalıyor, kahkahalar ve alkışlar yolculuğa ayrı bir renk katıyor. Tatlı bir rekabet içinde oyunlara katılıyor, zaman zaman müziğe eşlik edip yerimizde dans ediyoruz.

Hatta bir ara Reşad Bey aracı durduruyor, hep birlikte dışarı çıkıyoruz. Azeri müzikleri bu kez yol kenarında yankılanıyor; oyunlar oynuyor, dans ediyor, gülüşüyoruz. Kısacık bir mola, bir anda yolculuğun en neşeli ve unutulmaz anlarından birine dönüşüyor. Rehberimizin enerjisi sayesinde uzun yolculuğun nasıl geçtiğini anlamıyoruz bile. Bir yandan Şəki’nin tarihini ve İpek Yolu üzerindeki önemini dinliyor, bir yandan da yeni bir coğrafyaya doğru ilerlemenin heyecanını yaşıyoruz.

Kafkas Dağları’nın eteklerinde kurulmuş olan Şəki, Azerbaycan’ın tarihini ve geleneksel yaşamını en güzel şekilde koruyan şehirlerinden biri. Yüzyıllar boyunca İpek Yolu üzerinde önemli bir durak olmuş; tüccarların, zanaatkârların ve farklı kültürlerin buluştuğu bir merkez hâline gelmiş.

Doğum günümde varacağım bu yerde beni nelerin beklediğini henüz bilmiyorum. Ama içimde güçlü bir his var: Şəki, yalnızca bir gezi durağı olarak kalmayacak, hafızamda özel bir yer edinecek. Çünkü bazı şehirler insana yalnızca manzara sunmaz; insanda iz bırakır, bir anlam taşır. Bugün ben de Şəki’yə doğru ilerlerken, bilmediğim bu anlamın peşindeyim.

Kahvaltı ve Yol Arkadaşlığı

Saat 09.00’da Şamaxı yakınlarındaki Savalan Restaurant tesislerinde kahvaltı molası veriyoruz. Turumuz için ayrılmış özel bölümde masalar çoktan hazırlanmış. Sıcak tandır ekmeği, peynir, domates ve salatalık, bal, kaymak ve mis gibi demlenmiş çay… Uzun yolun sabah serinliğini dağıtan, içimizi ısıtan güzel bir kahvaltı oluyor.

Masaya oturur oturmaz yol arkadaşlarımızla tanışmaya başlıyoruz. Samimi sohbetler kısa sürede kahkahalara dönüşüyor. Benim doğum günümün yanı sıra, o akşam evlilik yıl dönümlerini kutlayacak bir çiftin daha olduğunu öğreniyoruz. Böylece Şəki yolculuğumuz, daha ilk saatlerden küçük bir kutlama grubuna dönüşüyor.

Turumuzun tamamı Azerbaycanlılardan oluşuyor. Türk olduğumuzu öğrenince yüzlerinde içten bir sevinç beliriyor. “Qardaş ölkə” diyerek bize gösterdikleri sıcaklığı hemen hissediyoruz. Azerbaycanlıların Türkiye’ye ve Türk halkına duyduğu sevgi yalnızca sözlerde değil, bakışlarında ve davranışlarında da kendini gösteriyor.

Kısa sürede yabancılık hissi ortadan kalkıyor. Dilimizin, kültürümüzün ve ortak değerlerimizin yarattığı yakınlıkla, sanki uzun zamandır tanışıyormuşuz gibi sohbet ediyoruz. Yolculuğun daha ilk durağında kendimizi misafir değil, aynı sofrayı paylaşan dostlar arasında hissediyoruz.

O sabah kahvaltı masasındaki en güzel lezzet, belki de bu kardeşlik duygusuydu. Yolculuğun daha ilk saatlerinde kalbimizi ısıtan bir bağ kurulmuştu. Şəki’ye doğru ilerlerken artık yalnızca bir tur grubunun parçası değil, ortak bir kültürün ve ortak bir sevincin yol arkadaşlarıydık.

Nohur Gölü ve Müzikli Sürpriz

Vandam ile Qəbələ arasında uzanan yol, bizi Kafkas Sıradağları’nın eteklerinde saklı, dingin bir güzelliğe taşıyor: Nohur Gölü.

Qəbələ şehir merkezinin yaklaşık 5 kilometre doğusunda, deniz seviyesinden 700 metre yüksekte yer alan göl, yemyeşil ormanlarla çevrili. Arka planda yükselen Kafkas Dağları’nın görüntüsü, gölün sakin sularına yansıyınca ortaya büyüleyici bir manzara çıkıyor. Nohur Gölü, doğal güzelliği ve huzurlu atmosferiyle bölgenin önemli turistik duraklarından biri. Göl kıyısında kısa bir mola verip bu eşsiz manzarayı seyrediyoruz. Şəki yolculuğumuzun daha başında doğanın bu sessiz güzelliğiyle karşılaşmak, içimizdeki heyecanı daha da artırıyor.

Göl kıyısına vardığımızda hava aydınlık ve berraktı. Sabahın yumuşak ışığı suyun üzerine ipek gibi seriliyordu. Bir zamanlar sazlıklarla çevrili olan bu dingin su aynasında, karşı kıyıdaki dağların silueti ve gökyüzünde ağır ağır süzülen bulutlar kusursuz bir yansıma oluşturuyordu. Sanki göl, gökyüzünü ödünç almış; maviyi ve beyazı kendi derinliğinde saklıyordu.

Doğa burada abartısız ama etkileyiciydi. Her yerde gösterişten uzak, dingin bir zarafet vardı. Gölün sessizliği, dağların heybeti ve suya düşen gökyüzü bir araya geldiğinde, Nohur Gölü’nün güzelliği insanın içine işliyordu.

Kıyıda yürürken içimde tarifsiz bir huzur hissediyorum. Yolculuğun heyecanı, yeni yaşın telaşı, sohbetler, kahkahalar… Hepsi bir anlığına geride kalıyor. Geriye yalnızca gölün sakinliği ve dağların ağırbaşlı duruşu kalıyor.

Nohur Gölü’nde zaman ağır akıyor sanki. İnsan böyle anlarda yalnızca manzarayı değil, kendi içini de seyrediyor. Gölün kıyısında biraz soluklanırken saz çalan birine rastlıyoruz. Yanına yaklaşıp adımızı söylüyoruz. O da hiç beklemediğimiz bir anda, sazının tellerine dokunarak adımızı ezgisine katıyor: “Beste Hanım hoş gelmiş!”

Bir anda gölün sessizliğine sazın sıcak sesi karışıyor. Gülümsüyor, bu güzel sürprizin tadını çıkarıyoruz. Şəki’ye doğru ilerlerken verdiğimiz bu kısa mola, yolculuğumuzun en renkli anlarından birine dönüşüyor. Bazı anılar yalnızca fotoğraflarla değil, bir ezginin içinden geçerek hafızamızda yer ediyor. Nohur Gölü de bize böyle, hem huzurlu hem de neşeli bir hatıra bırakıyor.

Tufandağ Kayak Merkezi ve Akşam Kutlaması

Yoldan geçerken evlerin yüksek beton duvarları dikkatimi çekiyor. Duvarlar estetik biçimde yapılmış olsa da ardındaki hayatı tam olarak göremiyorum. Yalnızca renkli çatılar ve çoğunlukla kare formda, düzenli sıralanmış evler görünüyor. Sanki her biri kendi içinde saklı, mahrem bir dünyanın parçası.

Kış mevsiminde olmama rağmen hava bir süre yüzümü okşayan yumuşaklığını koruyor. Ancak ülkenin en yüksek dağlarından biri olan Tufan Dağı’na doğru yaklaştıkça o ılık hava yerini keskin bir soğuğa bırakıyor. Nefes aldıkça ciğerlerimi dolduran buz gibi, kristal berraklığında tertemiz bir hava… Doğanın en saf hâlini hissettiriyor insana.

Tufandağ Kayak Merkezi, Azerbaycan’ın kış turizmi açısından önemli merkezlerinden biri. Teleferikle yukarı doğru yükselirken aşağıda kalan dünya yavaş yavaş küçülüyor. Zirveye yaklaştıkça beyazın hâkimiyeti artıyor; bembeyaz kar örtüsü dağları ve vadileri bütünüyle sarıp sarmalıyor.

Oldukça kalabalık bir atmosfer var. Kayak yapanlar, fotoğraf çekenler, karın tadını çıkaran aileler… Yukarıdan aşağıya baktığımda uzanan manzara adeta başka bir gezegene aitmiş gibi görünüyor. Sessiz, temiz ve kusursuz bir beyazlık… Sanki kirlenmemiş, yeni yaratılmış bir dünyayı seyrediyoruz. O an, insanın içini hem serinleten hem de huzurla dolduran derin bir dinginlik çöküyor.

Yavaş yavaş dağdan aşağı inerken yüzümüzde hâlâ soğuğun tazeliği var. Yol üzerinde Köşem Türk Restoranında mola veriyoruz. Sıcacık bir ortam, tanıdık lezzetler ve gün boyu içimize işleyen soğuğun ardından gelen keyifli bir rahatlama… Masada paylaşılan sohbetler, dağ manzarasının üzerimizde bıraktığı etkiyi tamamlıyor.

Artık otele gitme vakti. Güneş yavaş yavaş ufukta kaybolurken gökyüzü turuncudan mora çalan renklere bürünüyor. Günün hareketliliği yerini akşamın huzuruna bırakıyor.

Saat 19.00’u gösterdiğinde Qafqaz El Resort Hotel’e varıyoruz. Işıl ışıl lobiden geçerken içimde tatlı bir heyecan var. Akşam, otelin restoranında hazırlanan sürpriz pastayla Azeri arkadaşlarımızla birlikte yeni yaşımı kutluyorum. Restoranda sıcak ve neşeli bir atmosfer hâkim. Masalar sohbetlerle şenleniyor; bir yandan Azeri müzikleri yükseliyor, bir yandan kahkahalar birbirine karışıyor. Müzik hızlandıkça yerimizde duramıyor, hep birlikte dans etmeye başlıyoruz. Azeri ezgilerinin coşkusu salona yayılırken, gecenin neşesi giderek büyüyor.

Alkışlar, gülüşmeler, iyi dilekler… Başka bir ülkede, ama kendimi hiç yabancı hissetmediğim sıcacık bir dostluk ortamındayız. Müzik, dans ve sohbet içinde zamanın nasıl geçtiğini anlamıyoruz.

Benim için unutulmaz bir gece bu. Bir doğum gününden çok daha fazlası; dostluğun, paylaşmanın ve kardeşliğin sınır tanımadığını hissettiğim özel bir an. Şəki yolculuğumuzun en güzel armağanı da belki tam olarak bu oluyor.

Türkçenin konuşulduğu, sözcüklerin kulağımıza yabancı gelmediği bu topraklara doğru yol alırken içimizde hem yeni bir coğrafyayı keşfetmenin heyecanı hem de tuhaf bir aşinalık duygusu var.

Uçağımız Hazar Denizi’nin kıyısındaki Bakü’ye doğru alçalırken aşağıda uzanan topraklara bakıyor, kadim bir coğrafyanın üzerinde süzüldüğümüzü düşünüyoruz.

Daha ilk andan itibaren bu yolculuğun bizim için sıradan bir gezi olmayacağını hissediyoruz.

Tarihi, kültürü ve diliyle bize bu kadar yakın bir ülkeye doğru ilerlemek, yolculuğumuza ayrı bir anlam katıyor.

Azerbaycan’ın yakın tarihindeki en önemli dönüm noktalarından biri, 1918’de kurulan Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti.

Müslüman Doğu’nun ilk demokratik ve parlamenter cumhuriyeti olarak kabul edilen bu genç devlet, yalnızca iki yıl yaşayabilmesine rağmen bağımsızlık ve modernleşme yolunda önemli bir iz bırakmış.

Cumhuriyetin önde gelen isimlerinden Mehmed Emin Resulzâde, “Bir kere yükselen bayrak bir daha inmez” sözüyle Azerbaycan’ın bağımsızlık idealinin simgelerinden biri olmuş.

Ancak 1920’de Kızıl Ordu’nun Bakü’ye girmesiyle cumhuriyet sona eriyor ve Azerbaycan uzun Sovyet dönemine giriyor.

1936’dan itibaren Sovyetler Birliği’nin 11 birlik cumhuriyetinden biri olan ülke, 1991’de yeniden bağımsızlığını kazanıyor.

Hazar kıyısındaki Bakü’nün tarihinde petrolün de özel bir yeri var.

19. yüzyılın sonlarında dünyanın önemli petrol merkezlerinden birine dönüşen şehir, bugün modern mimarisinin yanı sıra bu enerji zenginliğinin izlerini de taşıyor.

Günümüzde Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, 2003 yılından bu yana ülkeyi yönetiyor. Haydar Aliyev’in oğlu olan İlham Aliyev, babasının 2003’teki ölümünün ardından cumhurbaşkanlığı görevini üstlenmiş.

Bakü’yü gezerken yalnızca taş binaları, geniş bulvarları ve Hazar’ın serin rüzgârını değil; bağımsızlık mücadelesinin, Sovyet yıllarının ve yeniden kurulan devletin izlerini de hissediyorsunuz.

Eski taş yapılarla modern gökdelenlerin yan yana yükseldiği şehir, geçmiş ile geleceği aynı manzarada buluşturan canlı bir hafıza gibi karşımıza çıkıyor.

Arkeolojik bulgular, Azerbaycan coğrafyasındaki insan yerleşiminin çok eski dönemlere uzandığını gösteriyor. Tarih boyunca farklı toplulukların, devletlerin ve kültürlerin buluşma noktası olan bu topraklar; çeşitli hanlıklara, imparatorluklara ve medeniyetlere ev sahipliği yapıyor.

Her dönem kendi izini bırakırken kültüre yeni renkler, mimariye farklı üsluplar, gündelik yaşama ise yeni alışkanlıklar katıyor.

Bu zengin tarihsel birikim, Azerbaycan’ın bugünkü kültürel dokusunun temelini oluşturuyor.

Azerbaycan, Avrupa ile Asya arasında, Kafkasya’nın önemli bir geçiş noktasında yer alıyor.

Yüzyıllar boyunca farklı kültürlerin, dillerin ve inançların buluştuğu bu topraklar, Doğu ile Batı arasında önemli bir köprü oluşturuyor.

Belki de bu yüzden Bakü’ye vardığımızda kendimizi ne bütünüyle yabancı ne de tamamen evimizde hissediyoruz. Tanıdık bir dilin sıcaklığı, farklı bir coğrafyayı keşfetmenin merakıyla iç içe geçiyor.

Türk topluluklarının Azerbaycan coğrafyasıyla ilişkisi oldukça eski dönemlere uzanır. Sakalar ve İskitler gibi bozkır topluluklarının ardından Hunlar ve diğer Türk toplulukları da bölgenin tarihî ve kültürel gelişiminde rol oynar.

Büyük Selçuklu Devleti döneminde Oğuz boylarının bölgeye yerleşmesiyle Türk nüfusu belirgin biçimde artıyor.

Selçuklularla başlayan bu süreç, sonraki yüzyıllarda Türk devletlerinin ve topluluklarının bölgedeki varlığının güçlenmesiyle devam ediyor. Karakoyunlu ve Akkoyunlu devletleri dönemlerinde ise Türk siyasi ve kültürel hâkimiyeti Azerbaycan coğrafyasında daha da belirginleşir.

Yüzyıllar boyunca süren göçler, yerleşimler ve siyasi hâkimiyetler, Azerbaycan’ın bugünkü kültürel dokusunun şekillenmesinde önemli rol oynayan güçlü bir Türk-İslam mirası bırakmış.

Bu yolculuk bizim için yalnızca yeni bir ülke görmek değil; ortak tarihimizin, kültürümüzün ve gönül bağımızın izlerini sürmek anlamına geliyor. Bakü’de geçireceğimiz günlerin, geçmişin derinliğiyle modern bir şehrin dinamizmini bir arada yaşatacağını düşünüyoruz.

Azerbaycan’ın başkenti Bakü’ye adımımızı Haydar Aliyev Uluslararası Havalimanı’nda atıyoruz. Geniş cam yüzeyleri ve çağdaş mimarisiyle daha ilk anda şehrin modern yüzüyle karşılaşıyoruz.

Pasaport kontrolünden neredeyse hiç beklemeden geçmemiz ise yolculuğumuzun ilk hoş sürprizi oluyor.

Bir taksiye binip konaklayacağımız otele doğru yola çıkıyoruz.

Yaklaşık yarım saat süren yolculuk boyunca Bakü’yü ilk kez dışarıdan gözlemliyoruz.

Geniş bulvarlar, Sovyet döneminin şehircilik anlayışından kalan izler ve son yıllarda yükselen modern yapılar aynı manzarada buluşuyor.

Gece ışıkları altında Bakü, köklü geçmişiyle modern yüzünü yan yana sergiliyor.

Otele vardığımızda sıcak bir karşılamayla karşılaşıyoruz.

Kısa bir dinlenmenin ardından merak ağır basıyor; valizleri odaya bırakıp kendimizi yeniden sokağa atıyoruz.

Bir şehri tanımanın en güzel yollarından biri de gecenin sessizliğinde sokaklarına karışmak.

Gündüzün telaşı çekildiğinde, şehir başka bir yüzünü gösteriyor; ışıklar altında Bakü’yü keşfetmeye başlıyoruz.

Yolda karşılaştığımız bir delikanlıya Nizami Caddesi’ne nasıl ulaşabileceğimizi soruyoruz.

Üniversitede okuduğunu söylüyor.

Üstelik yalnızca tarif etmekle kalmıyor; bizimle birlikte yürümeyi de teklif ediyor.

Bu küçük nezaket, Kafkas şehirlerinde hâlâ yaşayan o eski misafirperverlik geleneğinin güzel bir örneği.

Alt geçitlerden geçerek nihayet Nizami Caddesi’ne ulaşıyoruz.

Burası Bakü’nün en hareketli yürüyüş akslarından biri.

Cadde boyunca sıralanan binaların cephelerinde Avrupa mimarisinin izleri belirgin biçimde görülüyor;

19. yüzyılın petrol zenginliğiyle şekillenen şehir dokusunun içinde yürüyoruz.

Işıklar, vitrinler ve kalabalık, Bakü’nün genç ve canlı yüzünü ortaya çıkarıyor.

İnsan burada yürürken kendini bir Kafkas şehrinde mi, yoksa Avrupa’nın bir kentinde mi hissettiğini kısa bir an için sorguluyor.

Gece ilerledikçe kalabalık daha da artıyor.

Nizami Caddesi ışıkları, mağazaları, kafeleri ve hareketli insanlarıyla gecenin canlılığını taşıyor. Bakü’nün ritmini burada daha yakından hissediyoruz.

Akşam yemeği için yer altındaki otantik atmosferiyle dikkat çeken Firuze Restorana giriyoruz.

Geleneksel motiflerle süslü mekânda Azerbaycan mutfağının lezzetleriyle ilk buluşmamızı yaparken, seyahatimizin başladığını artık tüm hücrelerimizde hissediyoruz.

Bakü, daha ilk geceden hem tanıdık hem de keşfedilmeyi bekleyen bir şehir olduğunu fısıldıyor.

Seyahatimizi gerçekleştirmeden evvel, Türkiye’de yaşayan Bakülü arkadaşım Vefa bize hem gezeceğimiz yerler hem de ülkesi hakkında kıymetli bilgiler verdi.

Üstelik çok istediğimiz için bizim adımıza Azerbaycan Devlet Akademik Müzik Tiyatrosu’ndan yer de ayırttı. Biz Bakü’deyken o da birkaç günlüğüne şehre gelmişti.

Ertesi gün onunla buluşup birlikte Arşın Mal Alan operetine gidecek olmanın heyecanını yaşıyoruz.

Tiyatroya girmeden önce arka sokakta, Neftçiler Bulvarı ile Aziz Aliyev Caddesi’nin kesiştiği noktadaki küçük parka uğruyoruz.

Beyaz zambakları andıran metal süslemelerle çevrili havuzun etrafı yemyeşil. Sabahın ilk ışıkları banklarda oturan insanları yumuşak bir sessizliğe sarıyor; Bakü güne ağır ağır uyanıyor.

Parkın karşısındaki Novikov Cafe’ye oturup kahvelerimizi yudumlarken çevredeki binaları inceliyoruz.

Klasik Yunan ve Roma etkileri taşıyan cepheler, Art Nouveau ayrıntılarıyla zarifleşiyor; Sovyet döneminin görkemli mimarisiyle yan yana duruyor.

Apartmanların duvarlarında Azerbaycan’ın kültür ve sanat dünyasından önemli isimlere ait anma plaketleri ve kabartma büstler dikkat çekiyor.

Besteci Fikret Emirov ve Halk Şairi Samed Vurgun’un yanı sıra, dönemin önemli sanatçı ve mimarlarına ait izlerle de karşılaşıyoruz.

Sanatın ve tarihin gündelik hayatın içine bu kadar doğal ve zarif biçimde yerleşmiş olması, Bakü’yü yalnızca bir başkent değil, yaşayan bir kültür sahnesi hâline getiriyor.

Tiyatronun geçmişi de en az sahnelenecek eser kadar etkileyici.

1882’de hayırsever iş insanı Hacı Zeynelabidin Tağıyev’in girişimiyle kendi arazisi üzerinde bir tiyatro binasının yapımına başlanıyor; yapı 1883’te hizmete açılıyor.

Uzun yıllar Bakü’nün kültür hayatının önemli merkezlerinden biri olan tiyatro, şehrin hızla gelişen sanat yaşamında özel bir yer ediniyor.

Yangınlar ve zamanın yıpratıcı etkileriyle çeşitli değişimler geçiren yapı ve çevresindeki tiyatro geleneği, bugün de Bakü’nün kültürel kimliğinin önemli parçalarından biri olarak yaşamaya devam ediyor.

Neftçiler Bulvarı üzerindeki bu görkemli yapı, yalnızca bir sanat mekânı değil, Bakü’nün kültürel hafızasının da güçlü bir simgesi.

Azerbaycan müzik tarihinin en sevilen eserlerinden biri olan Arşın Mal Alan, ünlü besteci Üzeyir Hacıbeyli’nin kaleme aldığı iki perdelik bir operet.

Aşkı, gelenekleri ve mizahı bir araya getiren eser, 1913’teki ilk sahnelenişinden bu yana hem Azerbaycan’da hem de dünyanın farklı ülkelerinde ilgi görmeye devam ediyor.

Sahne tasarımı, kostümler, müzik ve oyuncuların enerjisi tek kelimeyle büyüleyici.

Azerbaycan Devlet Akademik Müzik Tiyatrosu’nda geleneksel bir hikâyenin çağdaş bir yorumla sahneye taşınışını izlemek, Bakü gezimize unutulmaz bir anı katıyor.

Salondaki alkışlar yalnızca sanatçılara değil, Azerbaycan’ın köklü sanat birikimine de yükseliyor.

Oyun sonrasında yetkili Vəfa Mühacirova Hanım’a Türkiye’den geldiğimizi ve sanatçılarla tanışmak istediğimizi söyleyince bizi hemen kulise götürüyor.

Naidə Orucova, Nərgiz Kərimova, Əkbər Əlizadə, Səidə Şərifəliyeva, Nadir Xasıyev, Ülviyyə Əliyeva, Rauf Babayev ve Ruslan Mürsəlov ile tanışıp sohbet ediyor, birlikte fotoğraf çektiriyoruz.

Sahnedeki disiplinlerinin ardında içten, mütevazı ve sıcak insanlar buluyoruz.

O gün Bakü’de yalnızca bir operet izlemiyoruz. Dostluğun, kültürün ve ortak tarihimizin sahneye yansıyan zarafetini yaşıyoruz.

Şehrin rüzgârı, o akşamı hafızamızın en özel köşelerinden birine usulca bırakıyor.

Vəfa ve oğluyla vedalaşıp ayrılıyoruz. Onlar Türkiye’ye dönecek, biz ise Bakü sokaklarını keşfetmeye devam edeceğiz.

Aziz Aliyev Caddesi’nde, Karabağ Hanlığının son hükümdarı Mehdigulu Han Cavanşir’in kızı, ünlü şair Hurşidbanu Natavan’ın heykelinin önünde duruyoruz.

Azerbaycan edebiyatının önemli kadın şairlerinden biri olan Natavan’ın heykeli, Karabağ’ın kültürel mirasını simgeleyen değerli eserlerden biri.

Bir süre sonra yer altında, samimi bir mekân olan Dolma Restaurant’a oturuyoruz.

Yaprak sarması bizim mutfağımıza o kadar benziyor ki sofrada yabancılık hissimiz bir anda kayboluyor. Tanıdık tatlar, uzaklarda olmanın duygusunu yumuşatıyor.

Şehrin kalbi sayılan Nizami Street (Nizami küçəsi) ve meydanına vardığımızda ise adeta başka bir atmosfere geçiyoruz.

Diğer adıyla Torgovaya… 1864’ten bu yana Bakü’nün ticaretine, kültürüne ve gündelik yaşamına tanıklık eden bu cadde; ışıkları, mağazaları ve sokak müzisyenleriyle yaşayan bir açık hava sahnesi gibi.

Kalabalığın içinde yürürken yalnızca bir şehri değil, kardeş bir kültürün ritmini hissediyoruz.

Her adımda tanıdık bir kelime, her köşede ortak bir geçmiş… Bakü, rüzgârıyla olduğu kadar kalbiyle de sarıyor insanı.

Yerdeki parke taşları öylesine düzgün döşenmiş ki, üzerinde yürürken balıksırtında kayıyor hissine kapılıyorsunuz. Sokak boyunca ilerlerken bronz bir şemsiyeli kadın heykeli dikkat çekiyor; zarif duruşuyla gelip geçenlere sessizce eşlik ediyor.

Cadde adını ünlü Azerbaycanlı şair Nizâmî-i Gencevî’den alıyor. Onun şiirlerindeki zarafet sanki bu caddenin ruhuna sinmiş.

Günü, Üzeyir Hacıbəyli Caddesi üzerindeki Bakü Kitap Merkezi’ne uğrayarak kapatıyoruz.

Kitapseverler için adeta bir sığınak olan merkez, zarif mimarisi ve ferah atmosferiyle daha kapısından girer girmez insanı etkiliyor.

Raflarda Azerbaycan edebiyatından dünya klasiklerine uzanan geniş bir seçki bulunuyor.

Sessiz salonları, kitapların arasında dolaşan ziyaretçileriyle günün telaşından uzak, huzurlu bir ortam sunuyor.

İçerideki kafe ise mekâna ayrı bir sıcaklık katıyor. Kahvelerimizi yudumlarken akşam ışıkları altında Bakü’yü izliyor, günün yorgunluğunu geride bırakıyoruz.

Bakü’deki ilk günümüzü sanat, edebiyat ve şehir hayatının iç içe geçtiği bu güzel mekânda tamamlıyoruz.

Beste Serim Erbak

İster kayağa tamamen yeni başlayan ve daha düz, kolay parkurlar arayan olun, ister zorlu inişlerin peşine düşen deneyimli bir dağ tutkunu, Avrupa her seviyeye uygun etkileyici araziler sunuyor; hem de kaçırılmayacak manzaralar eşliğinde.

İsviçre’de buzullarla taçlanan zirvelerden Fransa Alpleri’nin geniş yamaçlarına uzanan bölgede, Trip.com kıtanın İsviçre’deki zirvelerden Fransa Alpleri’ne uzanan en iyi 50 kayak merkezi içeren yıllık sıralamasını hazırladı.

Liste; müşteri yorumları, yıl boyu satış verileri, istikrarlı kalite ve özgün konseptlerin bir araya getirilmesiyle oluşturuldu.

Zermatt Kayak Merkezi, İsviçre
Trip.com’un sıralamasında zirvede yer alan Zermatt Kayak Merkezi, İsviçre’nin Valais Kantonu’nun Almanca konuşulan bölümünde bulunuyor.

İtalya sınırına kadar uzanan 360 kilometrelik pistleriyle merkez, hem usta kayakçılara hitap eden parkurları hem de aile dostu yapısıyla “kayakçı cenneti” olarak anılıyor.

Burada, etkileyici manzaralar eşliğinde telesiyejler 3.883 metre yüksekliğindeki Klein Matterhorn zirvesine kadar çıkıyor ve yılın 12 ayı, hatta yaz aylarında bile kayak yapmak mümkün.

Val Thorens, Fransa
Deniz seviyesinden 2.000 metrenin üzerinde bir rakımda yer alan Val Thorens, kayakçılara Alplerin manzarasını kuşbakışı görme imkânı sunuyor.

Fransa’daki en uzun kızak pistine ev sahipliği yapan Cosmojet Luge, 5 kilometre uzunluğunda ve 700 metrelik bir dikey düşüşe sahip. Péclet Buzulu’ndan başlayan pist, işaretli parkuru izleyerek karlı manzara boyunca 45 dakikalık bir yolculuk sunuyor.

Kayak dışında da yapılacak pek çok etkinlik var: Kar motosikletiyle veya kar üzerinde sürüşe uygun dağ kartlarıyla karla kaplı doğayı keşfedebilirsiniz. Ziyaretçiler ayrıca paramotor ya da yamaç paraşütüyle havalanarak Alpleri gökyüzünden deneyimleyebiliyor.

Macera tutkunları, Val Thorens’in kartpostallık buz şelalelerine buz tırmanışıyla meydan okuyabiliyor. Eğitimler sırasında ziyaretçilere buz duvarını tırmanmak ve merkeze panoramik açıdan hâkim olmak için buz baltası ve kramponların nasıl kullanılacağı öğretiliyor.

Courchevel, Fransa
Fransız Alpleri’ne gizlenmiş bu seçkin yüksek rakımlı destinasyon; panoramik dağ manzaraları, pistlere doğrudan erişim, çeşitli spor olanakları, seçkin butik alışveriş imkânları ve Michelin yıldızlı gastronomi deneyimleriyle tanınıyor.

Courchevel’in kayak alanı, her seviyeye uygun işaretli 150 kilometrelik pistten oluşuyor ve dünyanın en büyük kayak bölgesi olan 3 Vallées’e doğrudan erişim sağlıyor; böylece kayak için fazladan 600 kilometrelik pist daha sunuluyor.

Lükse ekstra bir dokunuş katmak için, teleferik kabinlerinin tasarımı ünlü moda evi Chanel’e emanet edilmiş.

Kayak yapmak istemeyenler için Courchevel Kayak Merkezi’nden hareket eden Savoie turları, Alp manzarasını kişiye özel programlarla keşfetme olanağı sunuyor. Courchevel’i çevreleyen köyler, kasabalar ve kayak merkezlerinden dağ geçitlerine, göllere ve alp buzullarına uzanan gezi güzergâhlarında rehberler bölgenin yerel kültürü ve mirasına dair bilgiler paylaşıyor.

St. Moritz Corviglia Kayak Merkezi, İsviçre
Bu İsviçre merkezinin pistleri Marguns, Corviglia, Salastrains, Signal, Munt da San Murezzan gibi geniş alanlara yayılıyor ve 3.057 metreyle en yüksek nokta olan Piz Nair’e kadar ulaşıyor.

Tesis, 88 pist, 56 lift ve çok sayıda kayak rotası sunuyor. Bunların arasında, Alplerin doğu kesiminde 3.303 metre rakımdan başlayan 9 kilometrelik bir iniş parkuru da var. Adrenalin aramayanlar içinse 3 kilometre uzunluğunda orta seviye pistler bulunuyor.

Pistlerden uzaklaşmak isteyenler için çeşitli restoranlar, göz alıcı dağ manzaraları eşliğinde yemek yemek için ideal adresler.

Les Menuires, Fransa
3 Vallées kayak bölgesinin tam kalbinde yer alan Les Menuires’de ziyaretçileri, mükemmel kar örtüsü ve unutulmaz bir kayak deneyiminden aşağısı beklemiyor.

Oldukça yüksek rakımlı bu merkezde kayak alanının yüzde 85’i 1.800 metrenin üzerinde. Pistlerin yüzde 52’si ise kar makineleriyle destekleniyor. Kayak yapacak yer konusunda seçenek sıkıntısı yaşanmıyor: Les Menuires, komşu merkez Saint-Martin-de-Belleville ile birlikte 30 liftin hizmet verdiği 81 piste sahip.

Burada heyecan arayanlar, dik eğimli ve dar geçişli siyah pistlerin yanı sıra en ince teknik hâkimiyetini gerektiren off-pist rotalarda kaymanın keyfini çıkarabiliyor.

2026 için Avrupa’nın en iyi 10 kayak merkezi
Bu yıl listeye girmeyi başaran önde gelen merkezlere daha yakından bakıyoruz:

Zermatt Kayak Merkezi, Zermatt, İsviçre
Val Thorens, Saint-Martin-de-Belleville, Fransa
Courchevel, Fransa
St. Moritz Corviglia Kayak Merkezi, Saint Moritz, İsviçre
Les Menuires, Fransa
KitzSki, Kitzbuhel, Avusturya
Verbier, İsviçre
Les Deux Alpes, Mont de Lans, Fransa
Méribel, Les Allues, Fransa
Les Arcs, Bourg-Saint-Maurice, Fransa

Ortadoğu’daki devam eden çatışmayla bağlantılı gecikmelerin ardından, Birleşik Arap Emirlikleri’ndeki ilk ruhsatlı kumarhane Eylül 2027’de Ras Al Khaimah’taki Wynn Al Marjan Island’da açılmaya hazırlanıyor.

Wynn Resorts CEO’su Craig Billings, 4 Ağustos’ta yatırımcılarla yaptığı üç aylık bilgilendirme toplantısında, yeni tatil köyünün inşaatının “hızla ilerlediğini” ve şirketin tesisin gelecek yıl sonbaharda kapılarını halka açmasını beklediğini söyledi.

Billings, mayıs ayında projenin “hafif bir gecikme” yaşayacağını açıklamış, Şubat sonlarında Amerika Birleşik Devletleri ve İsrail’in İran’a düzenlediği saldırıların ardından patlak veren savaş sonrası bölgede yaşanan “lojistik ve nakliye zorluklarını” gerekçe göstermişti.

Las Vegas ve Boston’un yanı sıra Makao’da kumarhane işleten ABD’li Wynn grubu, Ekim 2024’te, kumarın şu anda yasak olduğu BAE tarafından verilen ilk ticari oyun işletmeciliği lisansını aldı.

Şirket şu anda, BAE’yi oluşturan yedi emirlikten biri olan Ras Al Khaimah’taki Wynn Al Marjan Island’da 1.542 odalı bir lüks tatil köyü geliştiriyor.

Billings, “Şu anda otel odalarının iç donanımında aktif olarak ilerliyoruz; mekanik, elektrik ve ince işler planlandığı sırayla devam ediyor” dedi.

Orta Doğu’daki çatışmanın, küresel tedarik zincirindeki aksaklıklar ve personel hareketliliği nedeniyle kumarhanenin inşasını hâlâ etkilediğini de sözlerine ekledi.

“Bu kesintiler projenin hem zamanlamasını hem maliyetini etkiledi” diyen Billings, ilave maliyeti “yaklaşık 600 milyon dolar” olarak tahmin etti; bunun yaklaşık yarısını çatışmaya, ayrıca artan malzeme maliyetlerine ve nakliye fiyatlarındaki yükselişe bağladı.

Wynn Resorts hisseleri, mesai sonrası işlemlerde yüzde 5 yükseldi.

Dubai Uluslararası Havalimanı’nın (DXB) 80 kilometre kuzeyinde yer alan Wynn Al Marjan Island, Basra Körfezi’ne bakan 60 hektarlık bir ada üzerinde geliştiriliyor.

Tatil köyünde kumarhanenin yanı sıra 70 katlı bir kule, 22 restoran, bar ve lounge, ayrıca özel plajlı bir plaj kulübü yer alacak.

Ayrıca kuaför ve fitness merkezi bulunan lüks bir spa, tasarımcı butikleri, etkinlik alanları, eğlence ve gece hayatı mekânları, çocuk kulübü, birden fazla havuz ve tam donanımlı bir marina olacak.

Sıcak hava dalgaları, uçak bileti fiyatları ve jeopolitik gerilimler yaz tatili planlarına belirsizlik katmaya devam ederken, bazı İngilizler son dakika tatil rezervasyonlarına yöneliyor; çoğu zaman yolculuklarından yalnızca bir ya da iki gün önce.

Çevrimiçi seyahat acentesi loveholidays’in yeni verilerine göre İngiliz gezginler bu yaz “ani kaçamaklara” göz dikmiş durumda; ertesi güne yönelik tatil rezervasyonları geçen yıla kıyasla yüzde 26 artmış.

Kalkıştan iki gün içinde yapılan rezervasyonlar da yüzde 19 artmış durumda; seyahatten üç gün önce alınan tatiller ise geçen yıla göre yüzde 15 yükselmiş.

Loveholidays, bu kadar kısa sürede rezervasyon yapılması trendine rağmen tatil destinasyonu seçimlerinin hâlâ “denenmiş ve onaylanmış” yerlerde yoğunlaştığını belirtiyor.

Mayorka, Tenerife, Antalya, Costa Blanca ve Ibiza ertesi gün kalkışları için en popüler beş seçenek; her biri “güneş garantisi, kısa uçuş süreleri ve Birleşik Krallık havalimanlarından sık uçuşlar” sunuyor.

Bir diğer öncelik ise pratiklik; ertesi gün başlayan seyahatler için yapılan rezervasyonların yüzde 41’ini her şey dahil tatiller oluşturuyor, zira İngilizler “varıştan sonra neredeyse hiç planlama gerektirmeyen, sorunsuz molalar” arıyor.

“Geleneksel rezervasyon süresi değişiyor ve yaz tatilinizi aylar öncesinden ayarlamanız gerektiği fikri eskisi kadar katı bir kural olmaktan çıkıyor” dedi loveholidays’in Pazarlama ve Tedarikten Sorumlu Üst Düzey Yöneticisi Al Murray.

“Daha fazla tatilci, aylar süren planlar yapmak yerine spontan kaçamakları tercih ediyor; bu da fiyat, müsaitlik ve izin süresinin doğru bileşimi bir araya geldiğinde hızlı karar vermeye istekli olduklarını gösteriyor.

“İlginçtir ki rezervasyondaki bu spontane tavır, daha riskli seçimlere dönüşmüyor. Tatilciler hâlâ kendilerine tanıdık favori rotalara yöneliyor; bu da İngilizlerin tatillerini ne zaman ayırdıkları konusunda daha fevri davrandıklarını, ama nereye gidecekleri konusunda aynı ölçüde değişmediklerini gösteriyor.”

Son dakika kalkışlar için en gözde destinasyonlar
loveholidays (kaynak İngilizce) verilerine göre son dakika kalkışlar için en popüler beş destinasyon:

1. Mayorka, Balear Adaları
2. Antalya, Türkiye
3. Costa Blanca, İspanya
4. Tenerife, Kanarya Adaları
5. Ibiza, Balear Adaları

Yeni Zelanda’nın güneyindeki Dunedin kentinde, 22 Temmuz 2028’de yaşanacak güneş tutulması için hazırlıklar hız kazandı. Yaşanacak tarihi anlara daha iki yıl olmasına rağmen, oteller erken rezervasyonlarla dolmaya başladı. Yetkililer, tutulmanın kente büyük bir turizm hareketliliği kazandıracağını öngörüyor.

KARANLIK YAŞANACAK
22 Temmuz 2028 tarihinde saat 16.17’de Ay’ın, Güneş’in önünden geçerek Yeni Zelanda’nın güneyinde yaklaşık 100 kilometre genişliğinde bir gölge şeridi oluşturması bekleniyor. Queenstown’dan Dunedin’e kadar uzanan bu hat üzerindeki bölgeler, 2 dakika 51 saniye boyunca gündüz vakti karanlığa bürünecek.

Yoğun ilgi nedeniyle kentteki konaklama tesisleri de iki yıl sonrası için rezervasyon almaya başladı. Ücretsiz güneş tutulması gözlüğünün de yer aldığı özel konaklama paketleri sunan Dunedin Leisure Lodge’un tutulma dönemine yönelik rezervasyonları şimdiden tamamen doldu.

İNSANLAR İLK KEZ İZLEYECEK
Tūhura Otago Müzesi Direktörü ve astronom Dr. Ian Griffin, Dunedin’den görülebilen son güneş tutulmasının 1163 yılında gerçekleştiğini belirterek, “Bu olay, insanların Yeni Zelanda’ya yerleşmesinden önce yaşandı. Dolayısıyla tutulmayı bu bölgeden izleyecek ilk insanlar biz olacağız. Bu gerçekten çok heyecan verici.” dedi.

Griffin, bunun aynı zamanda 1965 yılından bu yana Yeni Zelanda’nın herhangi bir noktasından izlenebilecek ilk tam güneş tutulması olacağını vurgulayarak, “Hava açık olursa, o yaklaşık üç dakikalık karanlık herkes için unutulmaz bir deneyim olacak.” ifadelerini kullandı.

130 bin nüfuslu Dunedin’e tutulma için yaklaşık 35 bin ziyaretçinin gelmesi beklenirken, kentte iki yıllık geri sayım da resmen başladı. Güneş tutulmasına uzun yıllardır hazırlık yaptığını söyleyen Griffin ise, “Evimi yıllar önce, tutulmayı en iyi izleyebileceğim noktada olduğu için satın aldım.” diye konuştu.

İlk yalnız seyahatinize çıkmak göz korkutucu olabilir, ama bunu daha az ürkütücü hale getirmenin kesinlikle yolları var.

Hiçbir destinasyonun yüzde 100 güvenli olamayacağını (yaşadığınız şehir için de aynı şey geçerli) unutmamak gerekir; yine de gece rahatça dolaşılabilen, savaş ve çatışma açısından istikrarlı olmasıyla bilinen yerleri seçerek riski önemli ölçüde azaltabilirsiniz.

Arayışınızı daraltmanıza yardımcı olmak için Squaremouth (kaynak İngilizce), ziyaret edilebilecek en güvenli ülkeleri belirlemek amacıyla 100’den fazla ülkeyi karşılaştırdı.

ABD merkezli seyahat sigortası karşılaştırma sitesi, İnsani Gelişme Endeksi’ne göre “çok yüksek” veya “yüksek” insani gelişmişlik düzeyine sahip destinasyonları değerlendirdi; bu sırada ülkelerin Küresel Barış Endeksi puanlarını, Numbeo verilerine dayanan güvenlik algısını, mobil internetin ortanca indirme hızını ve sağlık hizmetlerine erişimi inceledi.

Sonuçlara Avrupa damgasını vurdu; yalnız seyahat edenler için en güvenli ilk 10 destinasyondan yedisi kıtada yer alıyor.

Dünyanın en güvenli yalnız seyahat destinasyonları
Mikro devlet San Marino, 10 üzerinden 0,78’lik risk endeksiyle listenin başına yerleşti.

Yerel halkın kişisel güvenlik algısı yüksek; ankete katılanların yüzde 90’ı gece tek başına yürürken kendini rahat hissettiğini söylüyor. Ülke ayrıca iyi bir sağlık sistemi ve düşük çevresel risklerin avantajını da yaşıyor.

Listenin ikinci sırasında ise bir başka Avrupa mikro devleti, Andorra, 10 üzerinden 1,33 risk puanıyla yer aldı.

Üçüncü sıra, orayı ziyaret etmiş olanları şaşırtmayacaktır: Singapur, 10 üzerinden 1,56’lık bir puana sahip.

İlk beşi, kıtadan iki ülke, Avusturya ve Çekya tamamladı. Estonya, Danimarka ve Slovenya da ilk 10’a girmeyi başardı.

Yalnız seyahat edenler için en güvenli 10 destinasyon

San Marino
Andorra
Singapur
Avusturya
Çekya
Katar
Estonya
Brunei
Danimarka
Slovenya