Bir şehrin zenginliği gökdelenlerinin yüksekliğiyle, finans merkezlerinin büyüklüğüyle ya da metrekare başına düşen gayrimenkul fiyatıyla ölçülmeye başlanıyorsa, ortada ciddi bir sorun var demektir.

Çünkü şehir dediğimiz yer, her şeyden önce insanların yaşadığı yerdir.

İnsanların çalıştığı, çocuklarını büyüttüğü, yaşlandığı, komşuluk kurduğu, hayal kurduğu ve geleceğini planladığı bir yaşam alanı…

Oysa Avrupa’nın büyük kentlerinde giderek daha fazla insan için şehir, yaşanacak bir yer olmaktan çıkıp yalnızca çalışılacak bir mekâna dönüşüyor.

Sabah işe gitmek için merkeze gelen milyonlarca insan, akşam olduğunda şehrin dışına, daha ucuz bölgelere veya başka bir yerleşim alanına dönmek zorunda kalıyor.

Çünkü artık mesele yalnızca pahalı bir ev bulmak değil.

Mesele, o şehirde yaşayabilmenin ekonomik olarak mümkün olup olmaması.

Viyana Teknik Üniversitesi (TU Wien) öncülüğünde gerçekleştirilen ve 30’dan fazla ülkeyi kapsayan araştırmanın ortaya koyduğu tablo, Avrupa’daki konut krizinin geçici bir fiyat dalgalanmasından çok daha büyük olduğunu gösteriyor.

22 milyon emlak ilanının analizine dayanan araştırmaya göre Avrupa’daki kentsel nüfusun yaklaşık yüzde 44’ü, ortalama gelirle 50 metrekarelik bir konutu dahi satın alamayacağı şehirlerde yaşıyor.

Nüfusun yaklaşık yüzde 39’u için ise aynı büyüklükteki bir konutun kirasını karşılamak bile ciddi bir finansal yük oluşturuyor.

Bir başka çarpıcı veri de şu: Avrupa’daki nüfusun yüzde 70’inden fazlası, 30 yıllık bir konut kredisi kullanması halinde bile en fazla 75 metrekarelik bir konuta erişebileceği bölgelerde yaşıyor.

Bu rakamların arkasında aslında çok daha büyük bir hikâye var:

Avrupa’da konut giderek bir barınma hakkından çok bir yatırım aracına dönüşüyor.

Ve bu dönüşümün faturası yalnızca kiracılara değil, bütün topluma çıkıyor.

Ev fiyatları artmıyor, hayatın kendisi pahalanıyor

Konut krizine çoğu zaman yalnızca emlak fiyatları üzerinden bakıyoruz.

Metrekare fiyatı ne kadar arttı?

Kiralar geçen yıla göre ne kadar yükseldi?

Bir evin satış fiyatı kaç milyon oldu?

Oysa asıl sorulması gereken çok daha basit bir soru var:

Bir insanın geliri, o evin fiyatını takip edebiliyor mu?

Sorunun merkezinde tam olarak bu gelir-konut makası bulunuyor.

Maaşınız nominal olarak artabilir. Hatta enflasyonun üzerinde bir ücret artışı bile alabilirsiniz. Fakat konut fiyatları ve kiralar çok daha hızlı yükseliyorsa, geliriniz artarken aslında yaşam standardınız gerileyebilir.

İşte konut krizinin ekonomik boyutu burada başlıyor.

Bu nedenle konut krizi yalnızca emlak sektörünün problemi değildir.

Aynı zamanda ücret politikasının, servet dağılımının, kent planlamasının, vergi sisteminin, ulaşım politikalarının ve sosyal devlet anlayışının kesiştiği noktadır.

Ev alamayan genç yalnızca “yeterince para kazanamayan” genç değildir.

Aynı zamanda konut fiyatlarının gelirlerden kopmuş olduğu bir ekonomik düzenin sonucudur.

30 Yıllık borç bile yetmiyor

Konut kredileri uzun yıllar boyunca orta sınıfın ev sahibi olmasının en önemli araçlarından biri oldu.

İnsanlar gelecekte elde edecekleri gelirleri bugünkü satın alma gücüyle birleştirerek konut sahibi oldular.

Ancak konut fiyatları gelirlerden çok daha hızlı yükseldiğinde kredi sistemi farklı bir anlam kazanmaya başlıyor.

30 yıllık borçlanma artık bir ev sahibi olma aracından ziyade hayatın önemli bir bölümünü gelecekteki gelire ipotek etme biçimine dönüşebiliyor.

Üstelik yapılan hesapların önemli bir bölümü gerçek hayatın bütün maliyetlerini kapsamıyor.

Peşinat…

Faiz…

Vergiler…

Bakım ve onarım…

Sigorta…

Ulaşım…

Çocuğun okulu…

İşe gidip gelmenin maliyeti…

Şehir merkezinden uzaklaşmanın zaman kaybı…

Kâğıt üzerinde satın alınabilir görünen bir ev, bütün bunlar hesaba katıldığında çok daha pahalı bir yaşam modeline dönüşebiliyor.

Dolayısıyla konut krizinin gerçek ölçüsü yalnızca “ev kaç para?” değildir.

Asıl ölçü, bir insanın o eve sahip olabilmek için hayatından ne kadar vazgeçmek zorunda kaldığıdır.

Kriz artık şehir merkezlerinden taşıyor

Konut krizinin en tehlikeli taraflarından biri de merkezden çevreye doğru yayılması.

Paris, Berlin, Madrid ve Amsterdam gibi büyük metropollerde yüksek fiyatlar artık şaşırtıcı değil. Fakat asıl sorun, bu merkezlerden kaçan insanların yöneldiği banliyö ve çevre bölgelerin de giderek pahalanması.

Buna taşma etkisi diyebiliriz.

Merkez pahalılaşır.

İnsanlar dışarı taşınır.

Talep çevre bölgelere kayar.

Çevre bölgelerde fiyatlar yükselir.

İnsanlar daha da uzağa gider.

Böylece konut krizi bir şehir merkezinin sorunu olmaktan çıkar ve bütün bir metropolitan bölgenin sorunu haline gelir.

Ardından başka bir maliyet ortaya çıkar:

Ulaşım.

Daha ucuz bir ev bulursunuz ama işe gidip gelmek için günde iki saat harcamaya başlarsınız.

Konut gideriniz düşer, ulaşım gideriniz yükselir.

Cebinizden çıkan para belki çok değişmez ama hayatınızdan çıkan zaman dramatik biçimde değişir.

Bir noktadan sonra insan yalnızca ev satın almaz.

O ev ile işyeri arasındaki mesafeyi de satın alır.

İşte bu nedenle konut politikası ile ulaşım politikası birbirinden ayrı düşünülemez.

Airbnb tartışması: Platform mu sorun, sistem mi?

Turizm bölgelerinde konut krizinin başka bir boyutu daha var: kısa süreli kiralamalar.

Airbnb gibi platformlar, ev sahiplerinin konutlarını kısa sürelerle turistlere kiralamasına imkân sağlıyor.

Bu modelin ekonomik faydaları var.

Ev sahibi gelir elde ediyor.

Turist alternatif bir konaklama seçeneğine kavuşuyor.

Yerel ekonomide hareketlilik oluşuyor.

Ancak konutun kullanım amacı değiştiğinde piyasa dengesi de değişiyor.

Bir daire, uzun süreli bir kiracıya verilmek yerine gecelik veya haftalık kiralamadan daha yüksek gelir sağlayabiliyorsa, bazı ev sahipleri doğal olarak bu seçeneğe yönelebiliyor.

Burada tartışılması gereken mesele Airbnb’nin var olup olmaması değil.

Bir şehirde kaç konutun turistik amaçla kullanılabileceği.

Çünkü konut arzının sınırlı olduğu bölgelerde her konutun turistik kiralamaya ayrılması, yerel halk açısından piyasadaki seçenekleri azaltabilir.

Bu nedenle çözümün tamamen yasaklama veya tamamen serbest bırakma arasında sıkışması gerekmiyor.

Bölgesel kotalar, ruhsatlandırma, vergi düzenlemeleri, ana konut ile yatırım amaçlı konutun ayrıştırılması ve konut arzının durumuna göre farklı kurallar uygulanması gibi seçenekler tartışılabilir.

Çünkü Paris ile küçük bir Akdeniz kasabasının aynı konut politikasına ihtiyacı olmadığı açıktır.

İkinci konut: Bireysel Hah mı, toplumsal maliyet mi?

Benzer bir tartışma ikinci konut sahipliği için de geçerli.

Bir insanın birikimiyle ikinci bir ev satın alması bireysel açıdan son derece anlaşılır bir yatırım tercihidir.

Ancak milyonlarca insan aynı davranışı gösterdiğinde bireysel tercihlerin toplam sonucu toplumsal bir probleme dönüşebilir.

Özellikle turizm yoğun kıyı bölgelerinde konutların önemli bölümünün yılın büyük kısmında boş kalması, yerel halkın konuta erişimini zorlaştırabilir.

Burada kritik bir ayrım yapmak gerekiyor:

Sorun insanların mülk sahibi olması değil; konutun temel kullanım işlevinin piyasadaki spekülatif taleple gölgelenmesidir.

Konut, diğer yatırım araçlarından farklıdır.

Bir otomobil satın almayabilirsiniz.

Daha ucuz bir telefon kullanabilirsiniz.

Tatilinizi erteleyebilirsiniz.

Fakat barınma ihtiyacınızı erteleyemezsiniz.

İnsanların konuta olan ihtiyacı zorunludur.

Bu nedenle konut piyasasının tamamen yatırım mantığına terk edilmesi, temel bir insan ihtiyacının finansal getiri arayışıyla rekabet etmesine yol açabilir.

En büyük kaybeden gençler

Konut krizinin gerçek faturası metrekarelerde değil, insanların hayat planlarında ortaya çıkıyor.

Çünkü ev yalnızca dört duvar değildir.

Aile kurmanın, çocuk sahibi olmanın, ekonomik bağımsızlığın, mahalleye aidiyetin ve geleceğe güven duygusunun da temelidir.

Ev sahibi olamayan gençler daha uzun süre aileleriyle yaşamak zorunda kalabilir.

Evlilik ve çocuk sahibi olma yaşı ertelenebilir.

İş değiştirmek veya başka bir şehre taşınmak zorlaşabilir.

Daha önemlisi, tasarrufların önemli bölümü servet birikimine değil kiraya gidebilir.

Bir kuşak çalışır, kazanır ama servet biriktiremez.

Bunun karşısında önceki kuşaklardan ev veya gayrimenkul miras alanlar avantajlı bir başlangıç yapar.

Böylece toplumda yeni bir ekonomik ayrışma oluşur:

Gayrimenkul sahibi olanlarla olmayanlar arasındaki kuşaksal servet farkı.

Bu fark büyüdükçe sosyal hareketlilik de zayıflar.

Eskiden eğitim ve çalışmayla sınıf atlamak mümkünken, gelecekte doğduğunuz ailenin sahip olduğu gayrimenkulün hayatınızdaki etkisi daha belirleyici hale gelebilir.

Bu, yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda toplumsal adalet meselesidir.

Konut krizi orta sınıfı eritiyor

Kriz yalnızca dar gelirli kesimleri etkilemiyor.

Belki de en önemli değişim burada.

Öğretmen…

Doktor…

Hemşire…

Mühendis…

Akademisyen…

Kamu çalışanı…

Özel sektör profesyoneli…

Düzenli maaşı olan insanlar bile büyük kentlerde konut maliyetleri karşısında zorlanabiliyor.

Bu durum şehirlerin geleceğini de tehdit ediyor.

Çünkü bir şehir yalnızca sermayeye ihtiyaç duymaz.

İnsana ihtiyaç duyar.

Öğretmenin, sağlık çalışanının, mühendisin, teknisyenin, hizmet sektörü çalışanının ve genç profesyonelin yaşayamadığı bir şehir, uzun vadede kendi ekonomik altyapısını tüketmeye başlar.

Düşünün:

Bir hastane var ama hemşiresi o bölgede yaşayamayacak kadar yüksek kira ödüyor.

Bir okul var ama öğretmeni her gün iki saat yolculuk yapıyor.

Bir teknoloji şirketi var ama genç mühendisler o şehirde ev kuramıyor.

Bu tablo sürdürülebilir değildir.

Çünkü konut krizi bir süre sonra işgücü krizine dönüşür.

Peki Türkiye bu tabloya nereden bakmalı?

Avrupa’daki gelişmeler Türkiye için yalnızca uzaktaki bir ekonomik haber değildir.

İstanbul, Ankara, İzmir, Antalya ve turizm merkezlerinde farklı ölçekte benzer dinamiklerin oluştuğunu görüyoruz.

Türkiye’nin kendi koşulları elbette Avrupa ülkelerinden farklı.

Ancak temel soru aynı:

İnsanların gelirleri ile konut maliyetleri arasındaki makas nasıl kapatılacak?

Burada yalnızca daha fazla bina inşa etmek yeterli olmayabilir.

Çünkü konut arzını artırmak gerekli olsa da, insanları yalnızca beton binaların içine yerleştirmek sürdürülebilir bir şehir politikası değildir.

Konutun yanında iş olmalı.

Okul olmalı.

Sağlık hizmeti olmalı.

Ulaşım olmalı.

Sosyal yaşam olmalı.

Üretim olmalı.

Kısacası insanın yaşayabileceği bir ekosistem kurulmalı.

İşte tam bu noktada Türkiye açısından farklı bir seçenek üzerinde daha ciddi düşünmek gerekiyor:

Kırsal kalkınma ve kontrollü tersine göç.

Şehirden köye dönüş: Sadece konut politikası değil

Türkiye’nin en büyük avantajlarından biri, Avrupa’nın yoğun nüfuslu bazı bölgelerine kıyasla hâlâ geniş kırsal alanlara ve tarımsal üretim potansiyeline sahip olması.

Ancak bunun anlamı “herkes köye taşınsın” demek değildir.

Böyle bir yaklaşım gerçekçi olmaz.

Mesele, şehirleri boşaltmak değil; ekonomik ve sosyal hayatı birkaç büyük metropolün üzerine yığmaktan vazgeçmek.

Bunun için kırsal alanlarda yalnızca konut üretmek değil, yaşam ve üretim merkezleri oluşturmak gerekiyor.

Tarım arazilerinin parçalanmasını önleyen düzenlemeler…

Aile işletmelerini destekleyen üretim modelleri…

Kırsalda uygun maliyetli konut…

İnternet ve dijital altyapı…

Sağlık ve eğitim hizmetleri…

Ulaşım bağlantıları…

Yerel kooperatifler…

Tarım-sanayi entegrasyonu…

Uzaktan çalışma imkânları…

Bunlar birlikte düşünüldüğünde, kırsal kalkınma yalnızca tarım politikası olmaktan çıkar ve bir konut politikası haline gelir.

Yatay konut, dikey betonlaşmaya alternatif olabilir mi?

Türkiye’de konut krizine verilen refleks çoğu zaman yeni binalar yapmak oluyor.

Oysa asıl mesele sadece kaç konut inşa edildiği değil, nerede ve nasıl bir yaşam için inşa edildiğidir.

Büyük kentlerde sınırlı arazi üzerine sürekli daha yüksek binalar dikmek, kısa vadede arz yaratabilir.

Fakat uzun vadede yoğunluk, trafik, altyapı yükü, yeşil alan kaybı ve yaşam maliyetleri gibi başka sorunları büyütebilir.

Bunun karşısında kırsal alanlarda, planlı ve altyapısı önceden oluşturulmuş yatay yerleşim modelleri değerlendirilebilir.

Buradaki amaç betonlaşmayı kırsala taşımak değil.

Tam tersine:

Tarım arazisini koruyan, yerleşim alanını üretimle uyumlu planlayan, düşük yoğunluklu ve yaşam maliyeti daha erişilebilir yerleşimler oluşturmak.

Örneğin üretim alanı, konut, kooperatif, küçük ölçekli işleme tesisi, okul ve temel sağlık hizmetlerinin bir arada planlandığı yeni kırsal yaşam merkezleri düşünülebilir.

Bu model doğru uygulanırsa hem şehirlerin nüfus baskısını azaltabilir hem de tarımsal üretime yeni bir dinamizm kazandırabilir.

Fakat bir tehlike var: Kırsalı da betonlaştırmak

Burada çok önemli bir uyarı yapmak gerekiyor.

“Köye dönüş” söylemi, yeni bir gayrimenkul spekülasyonunun bahanesine dönüşmemeli.

Bugün büyük şehirlerde yaşanan konut krizinden kaçıp kırsala yönelirken, yarının kırsal bölgelerini de ikinci konut ve spekülatif yatırım alanlarına dönüştürürsek aynı problemi başka bir yerde yeniden üretmiş oluruz.

Bu nedenle kırsal kalkınma politikası;

konut + üretim + istihdam + altyapı + çevre koruma

bütünlüğü içinde ele alınmalı.

Amaç şehirden kaçmak değil.

Amaç, insanların yaşamak için tek seçeneğinin birkaç büyük metropol olmadığı bir Türkiye kurmak.

Çözüm tek bir politikada değil, yeni bir şehir anlayışında

Konut krizinin tek bir sihirli çözümü yok.

Sadece sosyal konut üretmek yeterli değil.

Sadece kira kontrolü yeterli değil.

Sadece konut platformlarını düzenlemek yeterli değil.

Sadece ikinci konutlara vergi koymak da yeterli değil.

Sadece yeni konut üretmek de yeterli değil.

Çünkü sorun sistemik.

Çözüm de sistemik olmak zorunda.

Bir tarafta büyük şehirlerde sosyal ve erişilebilir konut arzı artırılmalı.

Diğer tarafta kısa süreli kiralamalar ve boş tutulan konutlar konusunda bölgesel ihtiyaçlara göre düzenlemeler yapılmalı.

Spekülatif gayrimenkul yatırımlarının yarattığı toplumsal maliyetler vergi politikalarıyla dengelenmeli.

Ücretlerin satın alma gücü korunmalı.

Ulaşım ve konut politikaları birlikte planlanmalı.

Ve Türkiye açısından belki de en önemlisi, üretimi ve istihdamı büyük şehirlerin dışına taşıyacak bölgesel kalkınma modelleri geliştirilmeli.

Asıl soru: Şehirler kimin?

Bugün Avrupa şehirlerinin önündeki soru, kaç yeni konut inşa edileceğinden çok daha büyük:

Geleceğin şehirlerinde kimler yaşayabilecek?

Yalnızca yüksek gelir grupları mı?

Gayrimenkul yatırımcıları mı?

İkinci konut sahipleri mi?

Turistler mi?

Yoksa o şehirleri ayakta tutan öğretmenler, sağlık çalışanları, mühendisler, işçiler, gençler ve aileler de mi?

Eğer bir şehirde çalışan bir insan o şehirde yaşayamıyorsa, orada yalnızca bir konut krizi yoktur.

Orada bir şehir modeli krizi vardır.

Çünkü şehirleri beton, cam ve çelik oluşturmaz.

Şehirleri insanlar oluşturur.

Ve o insanların önemli bir bölümü çalıştıkları, vergi verdikleri, çocuklarını büyüttükleri ve hayatlarını kurdukları şehirlerde kendilerine ait bir kapının anahtarını bulamıyorsa, mesele artık emlak fiyatlarının yükselmesinden çok daha fazlasıdır.

Bu nedenle Avrupa’nın konut krizine bakarken yalnızca “Ev fiyatları neden arttı?” diye sormak yetmez.

Belki de asıl soru şudur:

Bir şehir, içinde yaşayan insanlara ev sahipliği yapamıyorsa hâlâ kimin şehridir?

Ve Türkiye için bir soru daha eklemek gerekiyor:

İnsanları sürekli daha yüksek binalara mı sığdıracağız, yoksa insanların daha dengeli, üretken ve erişilebilir bir yaşam kurabileceği yeni yerleşim modelleri mi geliştireceğiz?

Çünkü geleceğin konut politikası yalnızca “kaç ev yapacağız?” sorusuyla belirlenmeyecek.

Asıl mesele;

nerede yaşayacağız, nasıl yaşayacağız ve o yaşamın bedelini kim karşılayacak?

Konut krizini yalnızca emlak piyasasına bırakırsak, gelecekte tartışacağımız mesele “kim ev sahibi olacak?” sorusundan çok daha ağır olabilir.

Kim şehirde kalabilecek?

Belki de 21. yüzyılın en önemli kentleşme sorularından biri artık budur.

Söz Sizde

Büyük şehirlerde konut krizinin derinleştiği bir dönemde sizce öncelik ne olmalı?

Kısa süreli kiralamalara ve ikinci konut sahipliğine daha yüksek vergiler ve daha sıkı sınırlamalar mı getirilmeli?

Yoksa kamu öncülüğünde sosyal konut üretiminin yanı sıra, tarımı ve yerel üretimi destekleyen “şehirden köye dönüş” modelleri mi geliştirilmelidir?

Ve daha temel bir soru:

Türkiye’de gençlerin ve orta sınıfın büyük şehirlerde ev sahibi olma ihtimali giderek azalırken, kırsalda aile üretimine dayalı, yatay ve planlı yeni yerleşim modelleri konut krizinin kalıcı çözümünün bir parçası olabilir mi?

Erhan Yurdayüksel

04 Eylül 2026

Avrupa, iklim krizinin kapımıza dayandığı, yazların daha kavurucu, sellerin daha yıkıcı olduğu bir dönemeçte, ekosistemlerini kurtarmak adına tarihin en iddialı adımlarından birini atıyor.

Üye devletlerin Avrupa Komisyonu’na sunduğu taslak ulusal restorasyon planları, sadece teknik birer evrakten ibaret değil, insanlık ile doğa arasındaki kopan bağın yeniden örülmeye çalışıldığı kritik birer manifesto niteliği taşıyor.

Ağustos 2024’te yürürlüğe giren Doğa Restorasyonu Tüzüğü, Avrupalı liderlerin “girişken ama geç kalmış” uyanışının bir ürünü.

Ormanların yok olması, toprakların bereketini yitirmesi ve su kaynaklarının kuruması artık sadece çevrecilerin dile getirdiği soyut birer endişe değil, doğrudan ekonomileri, gıda güvenliğini ve toplumsal refahı tehdit eden somut krizler.

Bu tüzük, Avrupa’nın sadece doğayı korumakla kalmayıp, tahrip olmuş ekosistemleri aktif olarak onarması gerektiğini kanıtlıyor.

Hırslı ama gerçekçi: Diplomasinin ve esnekliğin çevreye yansıması

Elbette böyle devasa bir dönüşümün kağıt üstünde kalma riski her zaman mevcuttur.

Brüksel’in katı hedefleri ile ulusal gerçeklikler arasındaki dengeyi kurmak zordur.

İşte bu yüzden planların “taslak” aşamasında olması ve Avrupa Çevre Ajansı denetiminde bir yıla yayılacak bir revizyon sürecine sokulması son derece yerinde bir stratejidir.

Tüzüğün en büyük erdemi, tek tip bir dikte yerine ülkelere özgü esneklikler tanımasıdır.

İspanya’nın kuraklıkla mücadelesi ile Finlandiya’nın orman politikası ya da Hollanda’nın su yönetimi aynı kalıba sığdırılamaz.

Üye devletlerin kendi coğrafi, ekonomik ve ekolojik gerçekliklerine göre planlarını özelleştirebilmesi, teorideki harika fikirlerin pratikte de karşılık bulmasını sağlayacaktır.

Ortak akıl ve finansman gerçeği

Bir köşe yazarı olarak bu sürecin en hassas bulduğum iki noktası paydaş katılımı ve finansmandır.

Toplumsal Sahiplenme: Bu planlar sadece bakanlık koridorlarında yazıldığı sürece başarısızlığa mahkumdur.

Çiftçinin, balıkçının, yerel işletmelerin ve arazi sahiplerinin dışlandığı bir ekoloji politikası masada kalır.

Sektörler arası işbirliği, bu dönüşümün “zorunlu bir dayatma” değil, “ortak bir gelecek yatırımı” olarak algılanmasını sağlayacaktır.

Kese Ağzını Açmak: İyi niyetli metinler cüzdanla desteklenmediği sürece birer hayalden ibarettir.

Mevcut Çok Yıllı Mali Çerçeve (MFF) ve 2028-2034 dönemi için öngörülen %35’lik iklim/çevre harcama hedefi hayati önemdedir.

Ancak kamusal kaynaklar tek başına yetmez, özel sektör finansmanının da bu ekosisteme çekilmesi şarttır.

Çünkü sağlıklı toprak, temiz su ve dengeli bir iklim; borsadaki hisselerden çok daha değerli birer ekonomik güvencedir.

Doğaya borcumuzu ödemek

Bugün atılan bu adımlar, Avrupa’nın sadece kendi coğrafyasına değil, Küresel Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi çerçevesinde tüm dünyaya verdiği bir taahhüttür.

Şehirlerimizi beton yığınlarından korumak, sıcak hava dalgalarının ölümcül etkilerini kırmak ve gelecek nesillere yaşanabilir bir dünya bırakmak istiyorsak, doğanın onarımına yapılan yatırım bir lüks değil, zorunlu bir hayatta kalma stratejisidir.

Brüksel’deki masalardan tarlalara, ormanlardan kıyılara uzanan bu uzun soluklu maratonda, Avrupa’nın kararlılığı tüm dünyaya örnek olmalıdır.

Çünkü unutmayalım ki, doğa insan olmadan da var olabilir, ancak insan doğa olmadan bir gün bile yaşayamaz.

Söz Sizde

Brüksel’in masalarında çizilen bu büyük ekolojik vizyonun tarlalarda, ormanlarda ve şehirlerde gerçeğe dönüşmesi sizce ne kadar mümkün?

Hazırlanan bu taslak planlar ve geleceğe dönük hedefleri tutturmak mümkün mü?

Çiftçilerden balıkçılara ve yerel işletmelere kadar geniş bir paydaş katılımı olmadan bu restorasyon hedeflerine ulaşılabilir mi?

Sizce bu süreçte en büyük direnç hangi kesimden gelecektir?

Ekonomik krizlerin ve mali baskıların yoğun olduğu bir dönemde, hükümetlerin ve özel sektörün doğa restorasyonunu “lüks” değil “zorunluluk” olarak görüp bütçe ayırmasını sağlamak için sizce en etkili yöntem nedir?

Erhan Yurdayüksel

02 Eylül 2026

]]> https://belgoturk.tv/belgoturk-yazarlari/erhan-yurdayuksel-hibrit-savas/ Wed, 02 Sep 2026 01:01:25 +0000 https://belgoturk.tv/?p=236465 Avrupa’nın eşiğindeki yeni normal: Hibrit savaş ve güvenlik paradigmasının çöküşü

Avrupa uzun zamandır bir savaşın içinde olmadığını düşünüyor. Oysa belki de asıl yanılgı tam burada başlıyor.

Çünkü savaş artık her zaman tankların sınırdan geçmesiyle başlamıyor.

Bazen bir İHA, bir enerji hattı, bir iletişim kablosu, bir liman, bir demiryolu ağı ya da bir siber saldırı üzerinden geliyor.

Fail görünmeyebiliyor, saldırının niteliği uzun süre tartışılabiliyor ve hedef alınan ülke, karşısındaki aktörün gerçekten savaş ilan edip etmediğini bile kesin olarak tanımlayamıyor.

İşte Avrupa’nın karşı karşıya bulunduğu yeni güvenlik sorunu tam olarak bu.

Almanya’nın Bonn kentindeki Rus konsolosluğunun kapatılması ve Berlin’deki Rus Evi’nin faaliyet anlaşmasının feshedilmesine kadar uzanan İHA sabotajları, tek tek adli vakalar olarak okunursa büyük resmi kaçırmak mümkün.

Çünkü mesele yalnızca bir sabotaj eyleminin kimin tarafından gerçekleştirildiği değildir.

Asıl mesele, Avrupa güvenlik mimarisinin artık barış ile savaş arasındaki klasik ayrımı koruyamamasıdır.

Avrupa’nın kapısını çalan şey yeni bir savaş biçimidir: Hibrit savaş.

Ve bu savaşın en tehlikeli tarafı, savaş olup olmadığını anlamanın bile giderek zorlaşmasıdır.

Görünmeyen cephede savaş

20. yüzyılın güvenlik anlayışı büyük ölçüde görünür tehditler üzerine kuruluydu. Tanklar, savaş uçakları, füzeler, donanmalar ve askerî birlikler… Bir devletin saldırıya hazırlanıp hazırlanmadığını anlamak için sınırdaki askerî hareketliliği izlemek çoğu zaman yeterliydi.
21. yüzyılda ise savaşın cephesi dağıldı.

Artık enerji altyapısı da cephe, veri merkezleri de cephe, denizaltı kabloları da cephe, havaalanları ve limanlar da cephe.

Siber uzay, istihbarat operasyonları, dezenformasyon kampanyaları ve insansız sistemler ise bu cephenin görünmeyen unsurları.

Bu nedenle hibrit savaş, yalnızca askerî bir kavram olarak ele alınamaz.

Aynı anda diplomatik, ekonomik, teknolojik, psikolojik ve toplumsal bir mücadeledir.

Bir başka ifadeyle, hibrit savaşın hedefi yalnızca düşmanın askerî kapasitesini yok etmek değildir.

Devletin karar alma mekanizmasını yavaşlatmak, toplumun güven duygusunu aşındırmak ve karşı tarafın hangi noktada tepki vermesi gerektiği konusunda tereddüt yaratmak da savaşın parçasıdır.

Tam da bu nedenle Avrupa açısından yeni tehdit, saldırının büyüklüğünden çok belirsizliğidir.

Bir İHA düştüğünde mesele yalnızca İHA değildir.

Asıl soru şudur:

Bunu kim gönderdi? Neden gönderdi? Bir devletin emriyle mi hareket etti? Bir sonraki hedef neresi? Ve Avrupa buna nasıl karşılık verecek?

İşte güvenlik paradigmasının kırıldığı nokta burasıdır.

Diplomatik dil neden sertleşiyor?

AB Yüksek Temsilcisi Kaja Kallas’ın Leipzig’deki İHA saldırısını “devlet destekli terörizm” olarak nitelendirmesi, yalnızca siyasi bir açıklama değildir.

Bu tür ifadeler, Avrupa’nın tehdit algısındaki dönüşümün diplomatik dile yansımasıdır.

Çünkü Avrupa uzun yıllar boyunca Rusya ile ilişkilerinde ekonomik karşılıklı bağımlılık, diplomatik kanallar ve caydırıcılık arasında bir denge kurmaya çalıştı.

Bugün ise o denge giderek ortadan kalkıyor.

Almanya’nın Rusya’ya yönelik diplomatik adımları, ardından Belçika, Fransa ve Hollanda gibi ülkelerin Rus diplomatları çağırması, Avrupa başkentlerinin artık tek tek olaylara değil, birbirleriyle bağlantılı olabilecek bir tehdit zincirine bakmaya başladığını gösteriyor.

Bu önemli bir değişimdir.

Çünkü hibrit saldırıların başarısı biraz da hedef ülkelerin olayları birbirinden bağımsız değerlendirmesine bağlıdır.

Bir siber saldırı başka bir olaydan, bir sabotaj başka bir diplomatik krizden, bir dezenformasyon kampanyası ise askerî bir gelişmeden kopuk görüldüğünde ortaya çıkan tablo eksik kalır.

Oysa hibrit savaşın mantığı tam tersidir:

Parçaları birleştirmek.

Avrupa’nın bugün yapmaya çalıştığı da aslında budur.

NATO’nun sınavı: Savaş alanı değişti

NATO’nun temel gücü hiçbir zaman yalnızca askerî kapasitesinden ibaret olmadı.

İttifakın en büyük caydırıcılığı, herhangi bir üyeye yönelik saldırının bütün ittifaka yapılmış kabul edileceği fikrine dayanıyor.

Ancak hibrit tehditler bu mekanizmayı zorlayan yeni bir gri alan yaratıyor.

Bir siber saldırı ne zaman “silahlı saldırı” sayılacak?

Bir enerji altyapısının sabote edilmesi NATO’nun kolektif savunma mekanizmasını ne zaman harekete geçirecek?

Bir İHA saldırısının arkasındaki aktör açık biçimde tespit edilemezse sorumluluk nasıl belirlenecek?

Daha önemlisi, saldırgan özellikle bu belirsizlikten faydalanıyorsa NATO nasıl karşılık verecek?

Mark Rutte’nin İttifak’ın bu tür tehditlere karşı gerekli kapasiteye sahip olması gerektiğine yönelik vurgusu bu nedenle önemlidir.

Çünkü NATO’nun karşı karşıya olduğu sorun sadece daha fazla silah üretmek değildir.

Savaşın tanımı değişirken savunmanın tanımı da değişmek zorundadır.

Bu da istihbarat kapasitesinden siber güvenliğe, hava savunmasından kritik altyapıların korunmasına, yapay zekâ destekli tehdit analizlerinden kamu iletişimine kadar geniş bir alanı kapsıyor.

Soğuk Savaş döneminin güvenlik mimarisi, esas olarak iki ordunun karşı karşıya gelmesi varsayımına dayanıyordu.

Bugünün tehdidi ise çok daha dağınık.

Ve dağınık tehditlere karşı merkezi refleksler her zaman yeterli olmayabilir.

Avrupa’nın güvenlik dersini Ukrayna veriyor

Bu tablonun belki de en çarpıcı ironisi Ukrayna’nın konumunda ortaya çıkıyor.

Ukrayna Cumhurbaşkanı Volodimir Zelenskiy’nin Alman liderliğine “uzmanlık ve deneyim” desteği sunması, aslında Avrupa’nın son yıllarda yaşadığı stratejik dönüşümün sembolik bir fotoğrafıdır.

Bir zamanlar Avrupa’nın doğusundaki savaşın mağduru olarak görülen Ukrayna, bugün Avrupa ülkelerine savaşın yeni biçimlerini nasıl yönetebilecekleri konusunda deneyim aktarabilecek bir aktöre dönüşmüş durumda.

Çünkü Ukrayna, insansız hava araçlarının, siber saldırıların, elektronik harp sistemlerinin, dezenformasyonun ve klasik askerî gücün aynı savaş alanında nasıl iç içe geçtiğini yıllardır yaşayarak öğreniyor.

Avrupa ise bu gerçekliği büyük ölçüde masa başında analiz ediyor.

Aradaki fark küçümsenmemeli.

Çünkü savaş teorisi ile savaş deneyimi aynı şey değildir.

Ukrayna’nın Avrupa’ya verebileceği en önemli ders belki de şu:

Geleceğin savaşı cephede başlamıyor.

Cepheye gelmeden önce toplumda, ekonomide, teknolojide ve bilgi alanında başlıyor.

Bu nedenle Avrupa’nın güvenlik politikası yalnızca savunma bütçelerini artırarak yenilenemez.

Toplumların krizlere dayanıklılığı da askerî kapasite kadar önemli hale geliyor.

Güvenliğin yeni tanımı: Dayanıklılık

Avrupa’nın önündeki en büyük zihinsel dönüşüm burada yatıyor.

Güvenlik artık yalnızca sınırların korunması değildir.

Elektrik şebekesinin çalışması güvenliktir.

İnternet altyapısının ayakta kalması güvenliktir.

Uydu sistemlerinin korunması güvenliktir.

Limanların ve demiryollarının çalışması güvenliktir.

Seçim sistemlerinin manipülasyondan korunması güvenliktir.

Toplumun kriz anında doğru bilgiye ulaşabilmesi bile güvenliktir.

Dolayısıyla Avrupa’nın yeni güvenlik paradigmasının merkezine “dayanıklılık” kavramını yerleştirmesi gerekiyor.

Bir saldırıyı tamamen engellemek her zaman mümkün olmayabilir.

Asıl mesele, saldırıya uğradığında devletin ve toplumun ne kadar hızlı toparlanabildiğidir.

Hibrit savaşın mantığı da zaten buraya dayanıyor: Rakibi tamamen yok etmekten çok onu sürekli bir belirsizlik, maliyet ve güvensizlik döngüsü içerisinde tutmak.

Rusya ile yeni gerilim: Caydırıcılık mı, tırmanma mı?

Burada Avrupa açısından son derece hassas bir denge ortaya çıkıyor.

Rusya’nın Kremlin kanadından gelen misilleme tehditleri, Avrupa’nın attığı her yeni adımın karşı hamle ihtimalini de beraberinde getirdiğini gösteriyor.

Bu durumda Avrupa’nın önündeki soru yalnızca “Ne kadar sert karşılık vermeliyiz?” sorusu değildir.

Daha zor soru şudur:

Hangi karşılık caydırıcılık üretir, hangi karşılık kontrolsüz tırmanmayı tetikler?

Hibrit savaşın en tehlikeli yönlerinden biri de budur. Saldırıların ölçeği sınırlı tutulurken siyasi sonuçları büyütülebilir.

Böylece karşı taraf sürekli bir karar verme baskısı altında tutulur.

Avrupa’nın vereceği tepki bu nedenle yalnızca güçlü değil, aynı zamanda ölçülü ve koordineli olmak zorunda.

Aksi halde hibrit savaşın hedeflerinden biri gerçekleşmiş olur: Avrupa’nın kendi içinde stratejik görüş ayrılıklarının derinleşmesi.

Türkiye açısından Avrupa’nın yeni güvenlik denklemi

Bu dönüşümün Türkiye açısından da önemli sonuçları var.

Türkiye, Avrupa ile Rusya arasındaki jeopolitik hattın tam üzerinde bulunuyor.

Karadeniz, enerji koridorları, ulaşım hatları, NATO’nun güneydoğu kanadı ve Orta Doğu’ya açılan stratejik geçişler Türkiye’yi Avrupa’nın yeni güvenlik denkleminde doğal olarak önemli bir aktör haline getiriyor.

Dolayısıyla Avrupa’nın hibrit tehditlere karşı geliştireceği yeni mimarinin Türkiye’yi dışarıda bırakması gerçekçi görünmüyor.

Ancak burada Ankara açısından da yeni bir soru ortaya çıkıyor:

Türkiye, Avrupa’nın güvenlik mimarisinde yalnızca coğrafi bir tampon ülke mi olacak, yoksa güvenlik üretiminde stratejik bir ortak mı?

İHA teknolojilerinden savunma sanayisine, istihbarat kapasitesinden Karadeniz güvenliğine kadar Türkiye’nin sahip olduğu yetenekler, önümüzdeki dönemde Avrupa açısından daha fazla önem kazanabilir.

Bu noktada mesele yalnızca NATO üyeliği veya Avrupa Birliği ile ilişkiler değildir. Asıl mesele, değişen güvenlik ortamında Türkiye’nin hangi stratejik rolü üstleneceğidir.

Avrupa’nın önündeki asıl tehdit: Eski alışkanlıklar

Avrupa’nın karşı karşıya bulunduğu en büyük tehdit belki de Rusya’nın sahip olduğu İHA kapasitesi, siber saldırı kabiliyeti veya sabotaj araçları değildir.

Asıl tehdit, Avrupa’nın hâlâ eski güvenlik alışkanlıklarıyla yeni savaş biçimini anlamaya çalışmasıdır.

Bürokratik süreçler, ülkeler arasındaki istihbarat paylaşımı sorunları, savunma sanayiindeki parçalı yapı ve karar alma mekanizmalarının yavaşlığı hibrit savaşın doğasına uygun değil.

Çünkü hibrit saldırı hızlıdır.

Sınır tanımaz.

Sorumluluğu belirsizleştirir.

Ve çoğu zaman saldırıya uğrayan ülkenin nasıl tepki vereceğini önceden hesaplar.

Buna karşı verilecek yanıt ise gecikirse caydırıcılığını kaybeder.

Avrupa’nın bu nedenle yalnızca daha fazla savunma harcaması değil, daha hızlı karar alabilen, daha iyi istihbarat paylaşan ve kriz anında tek sesle hareket edebilen bir güvenlik mimarisi oluşturması gerekiyor.

Yeni normal gerçekten bu mu?

Von der Leyen’in “yeni bir güvenlik dönemine hazırlanmalıyız” uyarısı bu açıdan yalnızca siyasi bir söylem olarak görülmemeli.

Çünkü Avrupa gerçekten de yeni bir döneme giriyor.

Fakat bu dönemin en kritik özelliği, savaşın artık savaş gibi görünmemesi.

Bir sabah bir havaalanının sistemi çalışmayabilir.

Bir elektrik şebekesi devre dışı kalabilir.

Bir denizaltı kablosu zarar görebilir.

Bir seçim öncesinde milyonlarca insan yanlış bilgiyle karşı karşıya kalabilir.

Bir İHA kritik bir tesisin üzerinde görülebilir.

Ve bütün bunların aynı stratejik planın parçaları olup olmadığını anlamak günler, hatta haftalar sürebilir.

İşte Avrupa’nın yeni güvenlik gerçeği budur.

Savaş ile barış arasındaki çizgi silikleşiyor.

Ve çizginin silinmesi, yalnızca askerî bir problem değildir. Hukuki, diplomatik, ekonomik ve toplumsal bir problemdir.

Avrupa artık “Savaş çıkacak mı?” sorusundan daha zor bir soruyla karşı karşıya:

Savaş zaten başladıysa, bunu hangi noktada kabul edeceğiz?

Belki de yeni normalin gerçek anlamı burada yatıyor.

Avrupa’nın güvenlik paradigması artık saldırıyı önlemeye değil, saldırının her an mümkün olduğu bir dünyada ayakta kalmaya göre yeniden tasarlanmak zorunda.

Bu da savunma bütçesinden çok daha büyük bir dönüşüm gerektiriyor.

İstihbarattan teknolojiye, diplomasiden toplumsal dayanıklılığa kadar bütün sistemin yeniden düşünülmesini…

Çünkü geleceğin savaşı, büyük ihtimalle ilk kurşun atıldığında değil, ilk şüpheli sinyal alındığında başlayacak.

Avrupa’nın asıl sınavı ise o sinyali ne kadar erken okuyabildiği olacak.

Söz sizde:

Avrupa, hibrit savaşın oluşturduğu bu yeni güvenlik ortamına karşı gerçekten ortak bir akıl ve irade geliştirebilir mi?

Yoksa Avrupa’nın yıllardır alıştığı bürokratik refleksler ve siyasi ayrışmalar, yeni savaşın en büyük zafiyeti olmaya devam mı edecek?

Erhan Yurdayüksel

03 Ağustos 2026

Avrupa Birliği (AB) ekonomisi, son yılların en kırılgan dönemlerinden birinden geçerken, üye ülkelerin iç siyasetini ve dış ticaretini doğrudan tehdit eden çok boyutlu bir krizle karşı karşıya: Düzensiz göç ve sarsılan Schengen bölgesi.

Yaz aylarında İspanya’nın Kuzey Afrika’daki toprağı Ceuta’ya tek bir günde 70 binden fazla düzensiz göçmenin akın etmesi, yalnızca insani bir trajedinin değil, aynı zamanda Avrupa’nın entegrasyon modelinin mali temellerine yönelik ağır bir darbenin de fitilini ateşledi. İtalya ve İspanya’nın karşılıklı olarak sınır kontrollerini askıya alması, Avrupa’nın omurgasını oluşturan serbest dolaşım ilkesinin artık maliyetli bir lükse dönüşebileceğini gösteriyor.

Serbest dolaşımın ekonomik faturası: Lojistik ve ticaret darbe alıyor

1985’ten bu yana Avrupa ekonomisinin büyüme motorlarından biri olan Schengen sistemi, bugün üye devletlerin korumacı refleksleri yüzünden erimeye yüz tuttu. Almanya, Fransa, İtalya, İspanya ve Hollanda dahil olmak üzere dokuz AB ülkesi ile Norveç, güvenlik ve düzensiz göç gerekçesiyle geçici sınır kontrollerini yeniden devreye soktu.

Ekonomik açıdan bakıldığında, sınırların geri gelmesi şu anlama geliyor:

Tedarik Zincirinde Aksamalar: Üretim merkezleri ile tüketici pazarları arasındaki lojistik süreçler uzuyor, “tam zamanında üretim” (just-in-time) modelleri zarar görüyor.

Artan Maliyetler: Sınır geçişlerinde bekleyen tırlar ve nakliye araçları, işletmeler için lojistik maliyetlerini yukarı çekiyor; bu da nihai tüketiciye enflasyon olarak yansıyor.

Turizm ve İşgücü Kayıpları: Sınır bölgelerindeki günlük ekonomik hareketlilik, turizm gelirleri ve sınır ötesi çalışan işgücü bu durumdan doğrudan olumsuz etkileniyor.

Brüksel merkezli CEPS araştırmacısı Davide Colombi’nin de vurguladığı gibi, Schengen artık üye devletlerin iç siyasi kaygılarının başlıca kurbanı hâline gelmiş durumda. Siyasi popülizm, ekonomik rasyonalitenin önüne geçiyor.

Mali yük paylaşımı ve “dayanışma” çıkmazı

12 Haziran’da yürürlüğe giren yeni AB Göç ve İltica Paktı kağıt üstünde ortak bir dayanışma mekanizması vadediyor olsa da, pratikte üye ülkeler arasındaki mali ve idari uçurumu derinleştiriyor.

Pakt kapsamında oluşturulan “dayanışma havuzu”, ülkelerin sığınmacı kabul etmesini, mali katkı ödemesini ya da operasyonel maliyetleri finanse etmesini zorunlu kılıyor. Ancak hükümetlerin maliyetten kaçınmak için muafiyet yarışına girmesi sistemi tıkıyor:

Mali Anlaşmazlıklar: İtalya ve İspanya gibi ön saftaki ülkeler, göç yönetiminin tüm mali yükünü sırtlamaktan şikayetçi. İtalyan hükümetinin, STK gemilerince kurtarılan göçmenler için ek tazminat talebinde bulunması, Brüksel’in bütçe planlamalarını altüst ediyor.

İkincil Hareketlilik Maliyeti: Göçmenlerin bir ülkeden diğerine geçişleri, ülkeler arası bütçe transferleri ve geri kabul süreçleri konusunda devasa bir bürokratik ve finansal yük yaratıyor.

Dış kaynaklı geri gönderme merkezleri: Maliyetli ve riskli Bir Kumar

AB’nin ekonomik stratejisinde yeni bir model olarak öne çıkan dışarıdaki “geri gönderme merkezleri”, tartışmaların odağında yer alıyor. Almanya, Avusturya, Danimarka, Yunanistan ve Hollanda’nın öncülüğünde Uganda ve Ruanda gibi ülkelerle yürütülen müzakereler, yüksek maliyetli dış politika hamleleri olarak dikkat çekiyor.

Bu modelin ekonomik ve hukuki riskleri oldukça yüksek:

Yüksek Finansman İhtiyacı: Üçüncü ülkelerde devasa transit ve gözetim merkezlerinin kurulması, işletilmesi ve güvenliğinin sağlanması ciddi bir kamu kaynağı gerektiriyor.

Hukuki Belirsizlik ve İptal Riski: İngiltere’nin Ruanda modelinde olduğu gibi, insan hakları örgütlerinin açacağı davalar ve uluslararası mahkemelerin olası iptal kararları, bu projelere yatırılan milyarlarca avronun boşa gitmesi riskini doğuruyor.

Muğlak Sorumluluklar: Merkezlerdeki göçmenlerin hukuki statüsü ve finansal sorumluluğunun kimde olacağı netleşmediği sürece, bu projeler sürdürülebilir bir ekonomik çözüm sunmaktan uzak kalıyor.

Avrupa Birliği, göçü sadece insani veya hukuki bir mesele olarak ele aldığı sürece kalıcı bir çözüm üretemeyecek. Göç krizi; Schengen’in sağladığı ekonomik entegrasyonu aşındırıyor, iç pazarın işleyişini bozuyor ve üye devletler arasında mali bir gerilim yaratıyor. Ekim ayında Brüksel’de gerçekleştirilecek Avrupa Konseyi toplantısı, Avrupa’nın sadece sınırlarını değil, ortak pazarının geleceğini de koruyup koruyamayacağını gösterecek kritik bir eşik olacak.

Söz sizde

Sizce Avrupa’nın bu mali ve idari açmazdan kurtulabilmesi için göçü bir “güvenlik krizinden” çıkarıp rasyonel bir “işgücü planlaması ve ortak bütçe” modeline dönüştürmesi mümkün mü?

Erhan Yurdayüksel

01 Eylül 2026

Küresel ekonomide para kavramının kendisi değişiyor.

Yüzyıllardır devletlerin ve merkez bankalarının kontrolünde şekillenen para düzeni, dijital finansın yükselişiyle birlikte yeni bir döneme giriyor.

Sınırları aşan, 7 gün 24 saat hareket edebilen ve geleneksel bankacılık sisteminin bazı kurallarını bypass edebilen dijital varlıklar artık yalnızca yatırımcıların ilgi alanı değil.

Özellikle dolar bazlı sabitcoinler, küresel ticaretten sermaye hareketlerine, ödeme sistemlerinden para politikasına kadar ekonominin temel dengelerini değiştirebilecek bir aktör olarak karşımıza çıkıyor.

Uluslararası Para Fonu (IMF) Başkanı Kristalina Georgieva’nın Jackson Hole Ekonomi Politikası Sempozyumu’nda yaptığı açıklamalar bu nedenle sıradan bir “kripto uyarısı” olarak görülmemeli.

Georgieva’nın verdiği mesaj oldukça net: Tokenizasyon ve sabitcoinler sınır ötesi ödemeleri daha ucuz ve hızlı hale getirerek küresel ekonominin verimliliğini artırabilir.

Ancak aynı finansal akışkanlık, krizlerin de daha hızlı yayılmasına, sermaye hareketlerinin kontrolünün zorlaşmasına ve özellikle gelişmekte olan ülkelerde para politikasının etkinliğinin zayıflamasına yol açabilir.

Kısacası önümüzdeki dönemin asıl sorusu artık Bitcoin’in fiyatının ne olacağı değil.

Dijitalleşen para, küresel ekonomik dengeleri nasıl değiştirecek?

Paranın hızı arttıkça ekonominin ritmi de değişecek

Uluslararası para transferleri bugün hâlâ büyük ölçüde geleneksel bankacılık sisteminin altyapısına dayanıyor.

Muhabir bankalar, farklı ödeme sistemleri, işlem süreleri ve komisyonlar sınır ötesi ticaretin maliyetini yükseltiyor.

Sabitcoinler ve tokenizasyon ise bu yapıyı kökten değiştirme potansiyeline sahip.

Blokzincir altyapısı sayesinde para ve finansal varlıkların çok daha hızlı, düşük maliyetle ve günün her saatinde transfer edilmesi mümkün olabilir.

Bu, ilk bakışta teknik bir gelişme gibi görünüyor.

Oysa ekonomik sonuçları oldukça büyük.

Bir ihracatçının parasını günler yerine dakikalar içerisinde tahsil edebilmesi, işletme sermayesi ihtiyacını azaltabilir.

Uluslararası ödeme maliyetlerinin düşmesi ticaret hacmini artırabilir. Küçük ve orta ölçekli işletmelerin küresel pazarlara erişimi kolaylaşabilir.

Gelişmekte olan ülkelere gönderilen işçi dövizlerinin transfer maliyetlerinin düşmesi ise milyonlarca insanın gelirini doğrudan etkileyebilir.

Dolayısıyla sabitcoinler doğru düzenlendiği takdirde küresel ticaretin maliyetini azaltan önemli bir finansal altyapıya dönüşebilir.

Ancak ekonomide önemli bir gerçek var:

Hız, yalnızca fırsatları büyütmez, riskleri de büyütür.

Finansal krizlerin yeni otoyolu

Geleneksel finans sisteminde sınırlar, düzenlemeler, bankacılık prosedürleri ve işlem süreleri sermaye hareketlerine belirli ölçülerde fren yapıyor.

Dijital finans bu frenlerin önemli bölümünü zayıflatabilir.

Bir ülkede siyasi belirsizlik, ekonomik kriz veya para birimine yönelik güven kaybı yaşandığında yatırımcıların varlıklarını başka ülkelere veya dijital varlıklara taşıması çok daha hızlı gerçekleşebilir.

Geçmişte günler içinde gerçekleşen sermaye çıkışı, dijital finansın yaygınlaşmasıyla çok daha kısa sürede yaşanabilir.

Bu durum özellikle döviz rezervleri sınırlı, dış finansmana bağımlı ve finansal sistemi kırılgan gelişmekte olan ülkeler açısından önemli bir risk.

Çünkü kriz dönemlerinde artık yalnızca sermaye kaçışı değil, sermayenin kaçış hızı da belirleyici olacak.

Merkez bankalarının piyasaya müdahale etmek için sahip olduğu zaman daralırken finansal piyasaların hareket kabiliyeti artacak.

IMF’nin dikkat çektiği risk tam da burada ortaya çıkıyor:

Finansal sistem daha akışkan hale geldikçe finansal şoklar da daha akışkan hale gelebilir.

Sabitcoinin arkasında gerçekten ne var?

Sabitcoinlerin en güçlü tarafı isminde saklı: istikrar.

Özellikle dolar bazlı sabitcoinler, kullanıcıya blokzincirin hızını ve küresel erişimini sunarken doların değerini referans alma imkânı sağlıyor.

Ancak burada ekonominin temel sorusu karşımıza çıkıyor:

Bu istikrarı kim sağlıyor?

Sabitcoinin arkasında hangi rezervler bulunuyor?

Bu rezervler ne kadar likit?

Kim tarafından denetleniyor?

Rezervlerin gerçekten mevcut olduğu nasıl doğrulanıyor?

Ve en önemlisi, milyonlarca kullanıcı aynı anda sabitcoinlerini geleneksel para birimine çevirmek isterse sistem bu talebi karşılayabilecek mi?

Bu sorular giderek daha fazla önem kazanacak.

Çünkü sabitcoin piyasası büyüdükçe ihraççıların elinde tuttukları rezervler de büyüyecek.

Böylece bugün birer teknoloji veya finans şirketi olarak görülen bazı kuruluşlar yarının finansal sisteminde sistemik öneme sahip aktörlere dönüşebilir.

O zaman da şu soruyu sormak gerekecek:

Bir sabitcoin ihraççısı kriz yaşarsa onu kim kurtaracak?

Merkez bankası mı?

Devlet mi?

Yoksa piyasa mı?

Geleceğin finansal düzeninin en önemli sorularından biri bu olacak.

En büyük risk: Dijital dolarizasyon

Sabitcoinlerin küresel ekonomi üzerindeki en önemli etkilerinden biri gelişmekte olan ülkelerde ortaya çıkabilir.

Enflasyonun yüksek, ulusal para biriminin değer kaybettiği ve ekonomik güvenin zayıfladığı ülkelerde vatandaşların tasarruflarını dolar bazlı sabitcoinlerde tutması son derece anlaşılabilir bir davranış.

Fakat birey açısından rasyonel olan bu tercih, makroekonomi açısından ciddi sonuçlar doğurabilir.

Çünkü burada yeni bir kavram ortaya çıkıyor:

Dijital dolarizasyon.

Vatandaşlar kendi para birimleri yerine dolar bazlı dijital varlıklara yöneldikçe ulusal para talebi azalabilir.

Ulusal para talebinin azalması ise merkez bankalarının para politikası üzerindeki etkisini zayıflatabilir.

Merkez bankası faiz artırabilir, likiditeyi değiştirebilir veya para arzını kontrol etmeye çalışabilir.

Ancak ekonomik aktörlerin önemli bölümü tasarruflarını ulusal para dışında tutuyorsa bu politikaların ekonomiye aktarımı eskisi kadar güçlü olmayabilir.

Böylece bir kısır döngü ortaya çıkabilir:

Ulusal para zayıflar, vatandaş sabitcoine yönelir.

Sabitcoin kullanımı artar, ulusal para talebi azalır.

Ulusal para talebi azaldıkça para politikasının etkinliği zayıflar.

Para politikasının etkinliği zayıfladıkça ulusal para üzerindeki baskı daha da artar.

Bu nedenle sabitcoinler bazı ülkelerde yalnızca bir ödeme aracı değil, doğrudan doğruya para politikasının etkinliğini belirleyen yeni bir ekonomik değişken haline gelebilir.

Doların hâkimiyeti neden güçlenebilir?

Kripto paraların ilk yükseliş döneminde bu teknolojinin ABD dolarının küresel hâkimiyetini zayıflatabileceği düşünülüyordu.

Sabitcoinlerin yükselişi ise tam tersine bir tablo ortaya çıkarabilir.

Çünkü küresel ölçekte en fazla kullanılan sabitcoinlerin önemli bölümünün dolar bazlı olması, doların dijital finans dünyasında da merkezî konumunu korumasını sağlayabilir.

Kendi para birimine güvenmeyen bir kullanıcı artık fiziksel dolar almak zorunda değil.

Dijital dolar niteliğindeki bir sabitcoine erişmesi yeterli olabilir.

Böylece doların küresel etkisi yalnızca merkez bankalarının rezervlerinde, uluslararası ticarette ve bankacılık sisteminde değil, dijital cüzdanlarda da kendisini gösterebilir.

Bu oldukça önemli bir gelişme.

Çünkü kripto finansın yükselişi, doların hâkimiyetini kırmak yerine bazı alanlarda dolarizasyonu daha da hızlandırabilir.

Sermaye kontrollerinin duvarları inceliyor

Gelişmekte olan ülkeler açısından bir başka önemli başlık sermaye hareketleri.

Ekonomik kriz dönemlerinde hükümetler ve merkez bankaları, döviz piyasasındaki baskıyı azaltmak veya sermaye çıkışlarını sınırlamak için çeşitli araçlar kullanıyor.

Ancak dijital varlıkların sınır ötesi transfer kabiliyeti arttıkça bu araçların etkinliği sorgulanabilir hale gelebilir.

Sabitcoinler, geleneksel bankacılık sisteminin yanında yeni bir sermaye hareketi kanalı oluşturabilir.

Bu, küresel sermayenin daha özgür hareket etmesini sağlayabilir.

Fakat daha özgür sermaye her zaman daha istikrarlı ekonomi anlamına gelmez.

Özellikle kırılgan ekonomilerde sermayenin çok hızlı biçimde dışarı çıkması döviz kuru üzerinde baskı oluşturabilir, rezervleri eritebilir ve finansal koşulları sertleştirebilir.

Başka bir ifadeyle dijital finans, sermaye hareketlerine adeta turbo motor takabilir.

Vergi sistemi de yeni döneme hazırlanmak zorunda

Dijital finansın etkisi yalnızca para politikasıyla sınırlı değil.

Kamu maliyesi de bu dönüşümden doğrudan etkilenecek.

Dijital varlıkların sınır ötesi hareket kabiliyeti, ülkelerin ekonomik faaliyetleri takip etmesini ve vergilendirmesini zorlaştırabilir.

Gelirin nerede elde edildiği, varlığın kime ait olduğu ve hangi ülkenin vergilendirme hakkına sahip olduğu gibi sorular daha karmaşık hale gelebilir.

IMF Başkanı Georgieva’nın sabitcoinlerin vergi kaçırmak için kullanılabileceğine ilişkin uyarısı da bu nedenle önemli.

Çünkü vergi yalnızca devletin gelir kaynağı değildir.

Vergi, devletin ekonomik kapasitesinin temel unsurlarından biridir.

Vergi gelirlerinin zayıflaması bütçe açıklarını artırabilir. Artan bütçe açıkları daha fazla borçlanma ihtiyacı doğurabilir.

Borçlanma maliyetlerinin yükselmesi ise ekonomik büyüme üzerinde baskı yaratabilir.

Dolayısıyla sabitcoinlerin yükselişi, finansal piyasalar kadar kamu maliyesinin geleceğini de ilgilendiriyor.

Merkez bankalarının işi zorlaşıyor

Bütün bu gelişmelerin merkezinde ise merkez bankaları bulunuyor.

Bugünkü para sisteminde merkez bankaları para arzını, faiz oranlarını ve likiditeyi yöneterek ekonomik faaliyet üzerinde önemli bir etkiye sahip.

Ancak özel şirketler tarafından ihraç edilen dijital para benzeri varlıkların kullanımının yaygınlaşması, merkez bankalarının para yaratma ve para politikası uygulama kapasitesi üzerinde yeni bir rekabet yaratabilir.

Bir tarafta merkez bankalarının ihraç ettiği ulusal paralar ve olası merkez bankası dijital paraları…

Diğer tarafta özel şirketlerin çıkardığı sabitcoinler…

Bu iki yapı arasındaki rekabet, geleceğin para sisteminin en kritik tartışmalarından biri olacak.

Belki de önümüzdeki yıllarda merkez bankalarının sadece enflasyonla ve işsizlikle değil, dijital para talebiyle de mücadele etmesi gerekecek.

Türkiye açısından tablo ne söylüyor?

Türkiye bu dönüşümün dışında kalamaz.

Sabitcoinlerin sınır ötesi ödemelerde daha fazla kullanılması, ihracatçı şirketler açısından önemli fırsatlar yaratabilir.

Ödeme maliyetlerinin düşmesi, tahsilat sürelerinin kısalması ve finansal işlemlerin hızlanması dış ticaret açısından rekabet avantajı sağlayabilir.

Fintek şirketleri açısından da yeni bir büyüme alanı ortaya çıkabilir.

Ancak Türkiye açısından risk tarafı da oldukça önemli.

Türk Lirası’na güvenin zayıfladığı ve enflasyon beklentilerinin yükseldiği dönemlerde vatandaşların dolar bazlı dijital varlıklara yönelmesi, dijital dolarizasyonu hızlandırabilir.

Bu nedenle Türkiye’nin kripto politikası yalnızca yatırımcıların korunması, vergilendirme veya kripto borsalarının denetimi üzerinden ele alınmamalı.

Daha geniş bir makroekonomik çerçeve gerekiyor.

Dijital finans çağında Türk Lirası’na olan talep nasıl korunacak?

Para politikasının etkinliği nasıl sürdürülecek?

Sermaye hareketleri nasıl izlenecek?

Finansal istikrar nasıl korunacak?

Ve Türkiye, küresel dijital ödeme sistemlerinin dışında kalmadan kendi finansal egemenliğini nasıl koruyacak?

Bunlar önümüzdeki dönemde ekonomi yönetiminin cevaplaması gereken sorular arasında olacak.

IMF’nin mesajı: Kriptoyu durdurmak değil, kuralları yetiştirmek

Georgieva’nın açıklamalarını bir “kripto karşıtlığı” olarak okumak doğru değil.

IMF, tokenizasyon ve sabitcoinlerin finansal sistemi daha verimli hale getirebileceğini kabul ediyor.
Sorun teknoloji değil.

Sorun, teknolojinin mevcut finansal sistemin içine hangi kurallarla yerleştirileceği.

Rezervlerin nasıl denetleneceği, sabitcoin ihraççılarının hangi standartlara tabi olacağı, kullanıcıların nasıl korunacağı, vergilendirmenin nasıl yapılacağı ve sınır ötesi işlemlerde hangi ülkenin kurallarının geçerli olacağı artık küresel ekonomi yönetiminin temel soruları.

Üstelik bu konuda yalnızca ulusal düzenlemeler yeterli olmayabilir.

Çünkü para dijitalleştikçe sınırlar daha geçirgen hale geliyor.

Bir ülkede çıkarılan dijital finansal ürün, dünyanın başka bir ülkesinde milyonlarca insan tarafından kullanılabiliyor.

Bu nedenle düzenlemenin de küresel ölçekte koordineli olması gerekiyor.

Can simidi mi, yeni dalga mı?

Sabitcoinler küresel ekonomi için önemli fırsatlar taşıyor.

Daha ucuz ödemeler, daha hızlı ticaret, finansal kapsayıcılık ve daha verimli bir finansal altyapı…
Bunların tamamı ekonomik büyümeye katkı sağlayabilir.

Ancak aynı teknoloji sermaye kaçışlarını hızlandırabilir, dolarizasyonu derinleştirebilir, sermaye kontrollerini zayıflatabilir, vergi sistemlerini zorlayabilir ve finansal krizlerin daha hızlı yayılmasına neden olabilir.

Bu nedenle sabitcoinleri ne yalnızca bir tehdit ne de küresel ekonominin mucizevi çözümü olarak görmek doğru.

Asıl mesele teknoloji değil.

Asıl mesele güven ve kurallar.

Küresel ekonomi yeni bir finansal altyapıya doğru ilerliyor.

Para daha hızlı hareket edecek, sermaye sınırları daha kolay aşacak ve merkez bankalarının işi daha da zorlaşacak.

Belki de önümüzdeki dönemde ülkelerin ekonomik gücünü yalnızca döviz rezervleri, faiz oranları veya büyüme rakamları belirlemeyecek.

Paraya duyulan güven, finansal sistemin dayanıklılığı ve dijital ekonomiye uyum kapasitesi de en az bunlar kadar önemli olacak.

Kripto gerçekten küresel ekonominin can simidi olabilir mi?

Belki.

Ama unutmayalım:

Can simidinin kendisi kadar, onu fırtınada kimin tutacağı da önemlidir.

Ve dijital para çağının asıl ekonomik mücadelesi, paranın ne kadar hızlı hareket edeceğinden çok, o hızın yarattığı gücü kimin yöneteceği üzerine kurulacak.

Erhan Yurdayüksel

31 Ağustos 2026

Takvimler 30 Ağustos 1922’yi gösterdiğinde Dumlupınar’ın tepelerinde yalnızca bir ordunun zaferi kazanılmadı.

Asıl zafer, işgal edilmiş bir coğrafyada yaşayan bir milletin, kendi kaderini yeniden kendi ellerine almasıydı.

26 Ağustos’ta başlayan Büyük Taarruz’un 30 Ağustos’ta Başkomutanlık Meydan Muharebesi’yle kesin bir zafere dönüşmesi, askeri tarihin en önemli dönüm noktalarından biri olduğu kadar, Türkiye Cumhuriyeti’nin siyasi ve ekonomik bağımsızlık fikrinin de önünü açan tarihsel bir kırılmaydı.

Atatürk Araştırma Merkezi de Büyük Taarruz’u, Türk milletinin özgürlük ve bağımsızlık fikrinin ölümsüz abidesi olarak tanımlıyor.

Fakat 30 Ağustos’u yalnızca askeri bir zafer olarak okumak, bu büyük dönüşümün esas mesajını eksik bırakır.

Çünkü savaş meydanında kazanılan bağımsızlığın asıl sınavı, savaş bittikten sonra başlar.

Bir devletin siyasi bağımsızlığı, eğer ekonomik bağımsızlıkla desteklenmiyorsa kırılgandır.

Bugün tam da bu nedenle 30 Ağustos’a yalnızca geçmişin hatırası olarak değil, Türkiye’nin geleceğini ilgilendiren bir ekonomik güvenlik manifestosu olarak bakmak gerekiyor.

Dumlupınar’dan İzmir İktisat Kongresi’ne uzanan yol

 30 Ağustos’un hemen ardından Türkiye’nin önünde devasa bir görev vardı:

Harap olmuş bir ekonomiyi ayağa kaldırmak.

Savaş kazanılmıştı ama ülkenin üretim kapasitesi sınırlı, sanayi altyapısı yetersiz, sermaye birikimi zayıf ve ulaşım sistemi büyük ölçüde tahrip olmuştu.

Dolayısıyla yeni devletin önündeki mesele yalnızca “toprakları kurtarmak” değildi.

Asıl mesele, kurtarılan toprakların üzerinde üreten, yatırım yapan, ticaret yapan ve kendi kararlarını kendi veren bir ekonomi kurmaktı.

İşte 30 Ağustos’un ekonomik anlamı burada ortaya çıkıyor.

Atatürk’ün daha sonraki yıllarda ortaya koyduğu ekonomik yaklaşımın temelinde de bu anlayış vardı:

Siyasi ve askeri bağımsızlığın kalıcı olabilmesi için ekonomik bağımsızlığın inşa edilmesi gerekiyordu.

Bugün bu düşünceyi yeni bir kavramla ifade edebiliriz:

Ekonomik güvenlik.

Enerji güvenliği ekonomik güvenliktir.

Gıda güvenliği ekonomik güvenliktir.

Sanayi kapasitesi ekonomik güvenliktir.

Teknoloji üretme kabiliyeti ekonomik güvenliktir.

Lojistik koridorlara erişim ekonomik güvenliktir.

Ve 21. yüzyılda denizlerdeki ekonomik hak ve menfaatleri koruyabilmek de ekonomik güvenliğin ayrılmaz bir parçasıdır.

Mavi Vatan’ın görünmeyen ekonomik hesabı

Türkiye’nin üç tarafının denizlerle çevrili olması, yalnızca coğrafi bir özellik değildir.

Bu aynı zamanda devasa bir ekonomik potansiyeldir.

Limanlar, deniz ticareti, balıkçılık, turizm, su ürünleri, deniz taşımacılığı, enerji hatları, yenilenebilir deniz enerjisi, lojistik ve gelecekte gelişebilecek yeni deniz ekonomileri…

Bütün bunlar Türkiye’nin ekonomik bağımsızlık denkleminde giderek daha fazla önem kazanıyor.

Bu nedenle Ege ve Doğu Akdeniz’i yalnızca askeri veya diplomatik gerilim alanları olarak değerlendirmek büyük bir stratejik eksiklik olur.

Buralar aynı zamanda Türkiye’nin gelecekteki üretim, enerji ve ticaret kapasitesinin deniz üzerindeki uzantılarıdır.

Bugün dünyada ekonomik savaşların önemli bir bölümü artık tanklarla değil, enerji arzı, ticaret yolları, yaptırımlar, gümrük duvarları, teknoloji kısıtlamaları, finansman maliyetleri ve tedarik zincirleri üzerinden yürütülüyor.

Başka bir ifadeyle, 1922’nin demir ve barutla kurulan güç dengelerinin yerini 2026’nın sermaye, enerji, teknoloji ve lojistik dengeleri alıyor.

Bu nedenle Mavi Vatan’ın ekonomik boyutunu anlamadan Mavi Vatan’ın stratejik boyutunu anlamak mümkün değil.

Fethiye-Kaş ve Kuzey Ege: Çevre politikasından daha fazlası

 Türkiye’nin 16 Ağustos 2026 tarihinde Fethiye-Kaş ve Kuzey Ege’yi ülkenin ilk deniz milli parkları olarak ilan etmesi bu açıdan dikkat çekici bir gelişme.

Tarım ve Orman Bakanlığı’nın verilerine göre Fethiye-Kaş Deniz Milli Parkı 2 milyon 170 bin 603 hektar, Kuzey Ege Deniz Milli Parkı ise 174 bin 214 hektarlık alanı kapsıyor. Böylece toplam yaklaşık 2,34 milyon hektarlık deniz alanı koruma statüsüne kavuşmuş durumda.

Bu kararın ilk ve en önemli boyutu elbette çevresel korumadır.

Deniz ekosistemlerinin korunması, biyolojik çeşitliliğin sürdürülmesi ve balıkçılık kaynaklarının gelecek nesillere aktarılması başlı başına ekonomik bir meseledir.

Çünkü doğayı tüketerek büyüyen ekonomi, aslında kendi gelecekteki gelir kaynaklarını tüketmektedir.

Ancak meselenin ikinci bir boyutu daha var.

Türkiye’nin deniz mekânsal planlama çalışmalarında bu bölgelerin daha önce Deniz Koruma Alanı olarak değerlendirilmiş olması ve milli park statüsüyle hukuki korumanın güçlendirilmesi, Türkiye’nin denizlerini daha sistematik biçimde planlama yaklaşımının parçasıdır.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur:

Koruma ile ekonomik kullanım birbirinin düşmanı değildir.

Tam tersine, doğru planlama yapılırsa koruma ekonomik değeri artırabilir.

Sürdürülebilir turizm, nitelikli yat turizmi, kontrollü balıkçılık, deniz biyoteknolojisi, bilimsel araştırmalar ve mavi ekonomi başlıkları önümüzdeki yıllarda çok daha fazla konuşulacaktır.

Dolayısıyla deniz milli parkları yalnızca “yasak alanlar” olarak değil, geleceğin mavi ekonomisinin altyapısı olarak tasarlanmalıdır.

Asıl mesele enerji: Denizin altındaki ekonomi

 Türkiye’nin ekonomik bağımsızlığını konuşurken enerji başlığını dışarıda bırakmak mümkün değil.

Türkiye ekonomisinin en temel yapısal sorunlarından biri enerji ithalatının dış ticaret dengesi üzerindeki etkisidir.

Enerjide dışa bağımlılık arttıkça, küresel petrol ve doğal gaz fiyatlarındaki her hareket Türkiye’nin cari açığına, enflasyonuna ve döviz ihtiyacına yansıyabiliyor.

Bu nedenle enerji arzının çeşitlendirilmesi yalnızca bir enerji politikası değildir.

Aynı zamanda enflasyonla mücadele, cari açıkla mücadele ve kur istikrarı politikasıdır.

Türkiye’nin Karadeniz’deki doğal gaz üretiminden yenilenebilir enerji yatırımlarına, nükleer enerjiden enerji verimliliğine kadar attığı her adım bu nedenle ekonomik bağımsızlık perspektifinden değerlendirilmelidir.

Ege ve Doğu Akdeniz de bu denklemin dışında değildir.

Fakat burada önemli bir ayrım yapmak gerekir:

Denizlerdeki hak ve menfaatlerin savunulması ile doğal kaynakların ekonomik değer yaratması aynı şey değildir.

Asıl başarı, hukuki ve diplomatik pozisyonu yatırıma, üretime, enerji arz güvenliğine ve milli gelire dönüştürebilmektir.

Türkiye’nin bundan sonraki hedefi yalnızca “haklı olduğunu anlatmak” değil, haklarını ekonomik kapasiteye dönüştürmek olmalıdır.

Brüksel’e giden yol: Sert söylem değil, güçlü ekonomi

 Türkiye’nin Ege ve Doğu Akdeniz politikasının en önemli ekonomik muhataplarından biri de Avrupa Birliği’dir.

Çünkü Türkiye ile Avrupa arasındaki ekonomik bağ, siyasi tartışmalardan çok daha derindir.

Ticaret Bakanlığı’nın verilerine göre Türkiye-AB arasındaki ikili ticaret 2024 sonunda 220 milyar dolara ulaşmış, 2025’in ilk beş ayında AB’nin Türkiye’nin ihracatındaki payı yüzde 43,5 seviyesine çıkmıştır.

Bu rakamlar bize çok önemli bir şey söylüyor:

Türkiye’nin Avrupa ile ekonomik ilişkisi bir dış politika ayrıntısı değil, Türkiye ekonomisinin ana damarlarından biridir.

Dolayısıyla Ankara’nın Brüksel politikasında ekonomi, diplomasinin tamamlayıcı unsuru değil, stratejik kaldıraçlarından biri olmalıdır.

Gümrük Birliği’nin güncellenmesi bunun başında geliyor.

Türkiye’nin mevcut Gümrük Birliği yapısının hizmetler, kamu alımları, tarım ve dijital ticaret gibi alanları daha kapsamlı biçimde içerecek şekilde modernize edilmesi, Türkiye’nin rekabet gücünü artırabilir.

Nitekim Ticaret Bakanlığı da Gümrük Birliği’nin güncellenmesini hem ekonomik bütünleşmenin güçlendirilmesi hem de daha adil ve öngörülebilir bir ticaret ortamı açısından gerekli görüyor.

Burada Ankara’nın stratejisi açık olmalı:

Türkiye AB’ye ne taviz vermeli ne de AB’den uzaklaşmayı bir strateji sanmalıdır.

Türkiye’nin ihtiyacı, güçlü bir pazarlık gücüyle Avrupa ekonomik alanındaki konumunu derinleştirmektir.

Bunun için de diplomasinin arkasında güçlü bir üretim ekonomisi bulunmalıdır.

Yeni ekonomik savaş: Gümrük duvarları, teknoloji ve tedarik zincirleri

21. yüzyılda ekonomik bağımsızlık artık yalnızca “kendi fabrikana sahip olmak” anlamına gelmiyor.

Bir ülkenin çipten savunma sanayisine, enerji ekipmanından yazılıma, lojistikten finansmana kadar kritik sektörlerde ne ölçüde dışa bağımlı olduğu da ulusal güvenliğin bir parçası.

Avrupa’nın dijital ve yeşil dönüşümü, ABD-Çin rekabeti, yeni gümrük politikaları ve tedarik zincirlerinin yeniden yapılanması Türkiye açısından hem risk hem de fırsat yaratıyor.

Türkiye burada yalnızca Avrupa’ya mal satan bir ülke olarak kalmamalı.

Avrupa’nın üretim zincirlerinin vazgeçilmez ortağı olmayı hedeflemeli.

Bu da düşük maliyetli üretimden yüksek katma değerli üretime geçişi zorunlu kılıyor.

Savunma sanayii, otomotiv, makine, elektronik, yazılım, yapay zekâ, enerji teknolojileri, ilaç ve biyoteknoloji gibi alanlarda yerli üretim kapasitesi artırılmadan gerçek ekonomik bağımsızlıktan söz etmek zor.

30 Ağustos’un bugüne verdiği ekonomik mesaj tam da burada yatıyor:

Bağımsızlık, yalnızca başkasının bayrağını kendi toprağından indirmek değildir; başkasının teknolojisine, enerjisine, finansmanına ve üretim kapasitesine mecbur olmamaktır.

Ege’de gerçek güç: Diplomasi + hukuk + ekonomi

Türkiye’nin Ege ve Doğu Akdeniz’deki politikası da bu nedenle üç ayak üzerinde yükselmelidir:

Hukuk, diplomasi ve ekonomi.

Sadece askeri güç yeterli değildir.

Sadece diplomatik açıklamalar da yeterli değildir.

Uluslararası hukuk argümanlarının arkasında bilimsel veri, haritalama kapasitesi, deniz mekânsal planlama, ekonomik analiz ve güçlü bir devlet kapasitesi bulunmalıdır.

Türkiye’nin Avrupa platformlarında çevre koruma, deniz biyolojik çeşitliliği, sürdürülebilir balıkçılık ve deniz mekânsal planlama gibi başlıkları öne çıkarması bu nedenle önemlidir.

Çünkü Türkiye’nin elindeki en güçlü diplomatik araçlardan biri, hak ve menfaatlerini evrensel ilkeler ve somut ekonomik çıkarlar üzerinden anlatabilmesidir.

Ankara’nın söylemi şu olmalıdır:

Biz çatışma istemiyoruz.

Biz paylaşım istiyoruz.

Biz gerilim istemiyoruz.

Biz hakkaniyet istiyoruz.

Biz denizleri tüketmek istemiyoruz.

Biz denizlerin ekonomik değerini gelecek nesillere aktarmak istiyoruz.

Bu yaklaşım, “güçlü ama çatışmacı olmayan”, “kararlı ama diplomasiye açık” bir Türkiye perspektifinin temelini oluşturabilir.

Ekonomik bağımsızlığın yeni cephesi: Enflasyon

 Bütün bunların Türkiye’deki vatandaş açısından ne anlamı var?

Asıl soru budur.

Çünkü Ege’deki haritalar, Doğu Akdeniz’deki enerji sahaları veya Brüksel’deki diplomatik görüşmeler, vatandaşın mutfak ekonomisine dokunmadığı sürece soyut kalır.

Oysa bağlantı çok açık.

Enerji ithalatı düşerse cari açık üzerindeki baskı azalır.

Cari açık azalırsa dış finansman ihtiyacı düşer.

Üretim kapasitesi artarsa ihracat artar.

İhracatın teknoloji yoğunluğu yükselirse birim ihracat geliri yükselir.

Lojistik maliyetleri düşerse şirketlerin rekabet gücü artar.

Enerji arzı güvenli hale gelirse üretim maliyetleri daha öngörülebilir olur.

Dolayısıyla ekonomik bağımsızlık, yalnızca devletin stratejik gücü değildir.

Vatandaşın satın alma gücüdür.

Emeklinin maaşının enflasyon karşısında korunmasıdır.

Gençlerin iş bulabilmesidir.

Sanayicinin öngörülebilir maliyetlerle üretim yapabilmesidir.

Çiftçinin gübre, mazot ve enerji maliyetleri altında ezilmemesidir.

KOBİ’nin finansmana erişebilmesidir.

Kısacası 30 Ağustos’un ekonomik mirası, sonunda sofraya kadar ulaşmak zorundadır.

30 Ağustos’un 2026’daki anlamı

 Bugün 30 Ağustos’un üzerinden 104 yıl geçti.

Dünya değişti.

Savaşların karakteri değişti.

Ekonomik rekabetin araçları değişti.

Haritalar değişti.

Teknoloji değişti.

Fakat bağımsızlığın temel mantığı değişmedi.

1922’de mesele, milletin kendi kaderini tayin etmesiydi.

2026’da mesele, bu iradenin ekonomik kapasiteyle desteklenmesidir.

Dünün cephesi Dumlupınar’dı.

Bugünün cephesi fabrikadır, limandır, enerji sahasıdır, teknoloji laboratuvarıdır, üniversitedir, veri merkezidir, tarım arazisidir ve denizlerdir.

Dünün silahı top ve tüfekti.

Bugünün silahı ise üretim kapasitesi, teknoloji, sermaye, enerji ve bilgidir.

İşte bu nedenle 30 Ağustos’u yalnızca geçmişte kazanılmış bir zafer olarak değil, geleceğe verilmiş bir ekonomik bağımsızlık sözü olarak okumalıyız.

Türkiye’nin Ege ve Doğu Akdeniz’deki hak ve menfaatlerini savunması elbette önemlidir.

Ancak asıl hedef bundan daha büyüktür:

Türkiye’nin kendi enerjisini daha fazla üretebildiği, kendi teknolojisini geliştirdiği, yüksek katma değerli ürünler ihraç ettiği, küresel tedarik zincirlerinde vazgeçilmez hale geldiği, denizlerini korurken deniz ekonomisini büyüttüğü ve vatandaşının refahını kalıcı biçimde artırdığı bir ekonomik yapı kurmak.

Çünkü bağımsızlığın son kalesi ekonomidir.

Ekonomik bağımsızlığın son kalesi ise üretimdir.

Ve üretimin teminatı, akıl, bilim, hukuk, liyakat ve stratejik devlet aklıdır.

Dumlupınar’ın mirası, geleceğin ekonomisidir

 30 Ağustos 1922’de kazanılan zafer, Türk milletinin “kendi kaderimi kendim tayin ederim” iradesinin tarihsel ilanıydı.

Bugün aynı iradeyi ekonomide göstermek zorundayız.

Denizlerimizi koruyacağız.

Enerjimizi çeşitlendireceğiz.

Üretimimizi büyüteceğiz.

Teknoloji geliştireceğiz.

İhracatımızı yüksek katma değerli hale getireceğiz.

Avrupa ile ticaretimizi güçlendirirken alternatif pazarlarımızı da genişleteceğiz.

Gümrük Birliği’nin modernizasyonunu Türkiye’nin ekonomik çıkarları doğrultusunda zorlayacağız.

Diplomasiyi güçlendirecek, uluslararası hukuku esas alacak ve hiçbir ekonomik veya siyasi baskının Türkiye’nin meşru çıkarlarını belirlemesine izin vermeyeceğiz.

Çünkü Yurtta sulh, cihanda sulh, güçsüzlüğün değil; kendi haklarını koruyabilecek ekonomik, siyasi ve askeri kapasiteye sahip bir devletin barış anlayışıdır.

30 Ağustos’un gerçek mirası da budur.

Dumlupınar’da kazanılan askeri zafer, Cumhuriyet’in siyasi bağımsızlığının yolunu açtı.

Bugünün Türkiye’sinin görevi ise o bağımsızlığı ekonomik güç, teknolojik yetkinlik ve toplumsal refahla taçlandırmaktır.

Atatürk’ün mirasına sahip çıkmanın en güçlü yolu, geçmişi sadece alkışlamak değil, geleceği aynı kararlılıkla inşa etmektir.

Dumlupınar’ın çelikten iradesi bugün fabrikalarda, limanlarda, üniversitelerde, teknoloji merkezlerinde ve Türkiye’nin mavi sularında yeniden hayat bulmalıdır.

30 Ağustos Zafer Bayramımız kutlu olsun.

Başta Gazi Mustafa Kemal Atatürk olmak üzere, bu toprakları vatan yapan tüm kahramanlarımızı, şehitlerimizi ve gazilerimizi saygı, rahmet ve minnetle anıyoruz.

Erhan Yurdayüksel

30 Ağustos 2026

O halde demli çaylar eşliğinde hafta sonu sohbetimize başlayabiliriz.

Bu haftanın konusunu, aslında sizler seçtiniz.

Gelen onca mesaj, e-posta ve paylaşımın ortak paydasında öylesine güçlü bir serzeniş vardı ki, satır aralarından yükselen ses artık sıradan bir şikâyetin çok ötesine geçmiş durumda.

Acı ama gerçek bir sonuçla karşı karşıyayız:

Vatandaş, kendisini yönetenlerin onun için ne yaptığını sorguluyor.

Daha da önemlisi, kendisini ekonomik, sosyal ve yönetsel kararların merkezinde değil, sonuçlarına katlanmak zorunda bırakılan tarafında görüyor.

Bir başka ifadeyle, kendisini “unutulmuş vatandaş” olarak hissediyor.

Ve sanırım hepimizin üzerinde biraz durması gereken asıl mesele de tam olarak burada başlıyor.

Öncelikle gösterdiğiniz yoğun ilgi için hepinize yürekten teşekkür ederim.

Bu yoğun tempo içerisinde inanın her bir mesajınızla tek tek ilgilenmeye çalışıyorum.

Elbette zaman zaman hepsine ayrı ayrı yanıt vermem mümkün olmuyor, elimden geldiğince toplu yanıtlarla sizlere ulaşmaya gayret ediyorum.

Eğer ulaşamadığım, mesajına dönemediğim bir okurum varsa affınıza ve anlayışınıza sığınıyorum.

Çünkü biliyorum ki burada kurduğumuz ilişki, yalnızca bir yazar-okur ilişkisi değil.

Bu, aynı masada oturamasak bile aynı çayın buharına bakabilen insanların ilişkisidir.

Hatta çoğunuzla henüz yüz yüze tanışma fırsatı bile bulamamış olmamıza rağmen, aramızda çok kıymetli bir bağ oluştu.

Kalem dostluğu…

Bir kitap olur mu?

Bu arada birçok okurumdan ve dün çok değerli bir hocamızdan gelen harika bir talebi de paylaşmak istiyorum.

“Bu yazılar kitaplaşsın.”

İnanın bu sözler beni hem onurlandırıyor hem de duygulandırıyor.

Neden olmasın?

Sizlerin verdiği güçle, bir çorbada tuz misali kaleme almaya çalıştığım bu yazıların ilerleyen süreçlerde bir kitaba dönüşmesini ben de isterim.

Yeter ki bizim çay ve kahve sohbetlerimiz daim olsun.

Ne güzel söylemiş büyüklerimiz:

“Gönül ne kahve ister ne kahvehane, gönül sohbet ister, kahve bahane.”

Gerçekten de istediğimiz bu değil mi?

Sinsiliğin, hainliğin, riyakârlığın ve yalanın olmadığı; birbirimizin yüzünü görmesek bile birbirimizin derdini anlayabildiğimiz bir sohbet…

Bence bu, günümüz dünyasında küçümsenecek bir şey değil.

Çünkü bazen bir insanın ihtiyacı olan tek şey, sesinin birileri tarafından duyulduğunu bilmektir.

Sizler yazıyorsunuz.

Ben okuyorum.

Ben yazıyorum.

Siz yeniden düşünüyorsunuz.

Ve böylece, ekonomik sıkıntılardan yönetsel sorunlara, adalet arayışından vatandaşlık bilincine kadar uzanan görünmez bir masa kuruyoruz.

İşte bu yüzden buna kalem dostluğu diyorum.

“Besle kargayı oysun gözünü” mü?

 Peki, ortak serzenişlerinizin temelinde yatan gerçek, “Besle kargayı oysun gözünü” atasözümüzle birebir örtüşmüyor mu sizce?

İnsan bazen kendi eliyle büyüttüğünün, günün sonunda kendisine zarar verebileceğini çok geç fark ediyor.

Devlet yönetiminde de benzer bu durum söz konusu olabilir.

Vatandaşın vergileriyle oluşan kaynakların nasıl kullanıldığı, ekonomik yüklerin kimin omuzlarına bırakıldığı, büyümenin nimetlerinden kimin yararlandığı ve ortaya çıkan maliyetleri kimin üstlendiği, yalnızca teknik ekonomi başlıkları değildir.

Bunların tamamı aynı zamanda adalet meselesidir.

İşte bu nedenle, halkını ve kaynaklarını yeterince korumayan yönetim anlayışlarına karşı “karga besleme misali” konusunda ne denli dikkatli olunması gerektiği düşüncemi bir kez daha paylaşmak istiyorum.

Çünkü ekonomi yalnızca rakamlardan ibaret değildir.

Bir enflasyon oranının arkasında mutfağı küçülen bir aile vardır.

Bir vergi artışının arkasında ertelenen bir ihtiyaç vardır.

Bir bütçe tercihinin arkasında çocuğunun eğitiminden kısmak zorunda kalan bir anne-baba vardır.

Bir yanlış ekonomik kararın arkasında yıllarca birikim yapıp yine de ev sahibi olamayan gençler vardır.

Ve bazen milyonlarca insanın hayatına dokunan bir karar, bir dosyanın birkaç sayfasında yalnızca “mali düzenleme” olarak görünür.

İşte meselenin dramı da burada başlar.

Avrupa’dan dikkat çekici bir denge örneği

 Şimdi gelin, vatandaşın değerini bilen bir sistemin nasıl çalıştığını anlamak için Avrupa’dan gelen ekonomik ve yönetsel denge örneğine biraz daha yakından bakalım.

Avrupa Komisyonu, Dengeli Yaklaşım Yönetmeliği’nin yaklaşan değerlendirmesi kapsamında paydaşların görüşlerini toplamak amacıyla şeffaf bir kamu istişaresi başlattı.

Söz konusu düzenleme, büyük Avrupa Birliği havalimanlarında gürültü nedeniyle işletme kısıtlamaları getirilirken adil ve dengeli bir süreç oluşturmayı amaçlıyor.

Buradaki temel yaklaşım son derece önemli:

Bir üye devlet gürültü sorununu çözmek istediğinde, doğrudan ve tek taraflı biçimde cezalandırıcı hava trafiği kısıtlamaları uygulamak yerine, öncelikle kapsamlı bir önlem yelpazesini değerlendirmek zorunda.

Daha da önemlisi, karar alma sürecinde yalnızca sektör temsilcilerinin değil, ilgili tüm paydaşların ve sıradan vatandaşların da görüşlerinin alınması güvence altına alınıyor.

Neden?

Çünkü ekonomik kararların sonuçlarını yalnızca karar vericiler yaşamıyor.

Havalimanı çevresinde yaşayan vatandaş gürültüyü yaşıyor.

Hava yolu şirketi ekonomik sonucu yaşıyor.

Çalışan istihdam sonucunu yaşıyor.

Devlet vergi ve kamu maliyesi sonucunu yaşıyor.

Dolayısıyla ortada yalnızca bir “havacılık politikası” yok.

Ekonomi, çevre, sağlık, yaşam kalitesi ve vatandaşlık hakkının aynı denklem içerisinde değerlendirilmesi var.

Etkili bir gürültü ve çevre yönetim stratejisinin amacı da tam olarak burada ortaya çıkıyor:

Havalimanlarının ve hava yolu taşımacılığının oluşturduğu devasa ekonomik değeri korurken, bu ekonomik faaliyetin bedelini ödeyen yerel toplulukların yaşam hakkını da göz ardı etmemek.

Bir tarafta ekonomik büyüme…

Diğer tarafta insan.

Bir tarafta milyarlarca euroluk sektör…

Diğer tarafta evinin penceresinden her gün uçakları izleyen vatandaş.

İşte yönetim anlayışının gerçek sınavı tam da bu iki taraf arasında kurulacak dengede yatıyor.

Çünkü ekonomik büyümenin bir anlamı olacaksa, o büyümenin insani maliyetini de hesaplamak zorundayız.

Vatandaşın refahını azaltarak elde edilen büyüme, gerçekten büyüme midir?

İnsanın yaşam kalitesini düşürerek artırılan ekonomik göstergeler, gerçekten başarı mıdır?

Yoksa biz bazen rakamların yükselişini alkışlarken, o rakamların altında ezilen insanları görmezden mi geliyoruz?

Avrupa Komisyonu’nun yürüttüğü bu kamu istişaresi de bu nedenle yalnızca havalimanlarıyla ilgili teknik bir süreç olarak görülmemeli.

Asıl mesele, devletin vatandaşına “Seni görüyorum, seni dinliyorum ve senin hayatını etkileyen kararları alırken senin sözünü önemsiyorum” diyebilmesidir.

Kamu istişaresi, Komisyonun “Görüşünüzü Bildirin” portalında tüm resmi AB dillerinde yürütülüyor. İlgililer, görüşlerini 19 Kasım 2026 tarihine kadar sürece dahil edebiliyor.

Şimdi dönüp kendi ülkemize bakınca insanın zihninde ister istemez başka sorular beliriyor.

Haftanın soru ve düşünce çemberi

 Sevgili kalem dostlarım…

Demli çaylarımızı yudumlarken, bu hafta önümüze koyduğumuz tabloyu biraz daha dikkatle inceleyelim.

Çünkü mesele artık yalnızca “ekonomi iyi mi, kötü mü?” sorusundan ibaret değil.

Mesele, ekonominin kimin için çalıştığıdır.

Bir ülkede büyüme rakamları açıklanırken vatandaşın sofrası küçülüyorsa…

Devlet gelirlerini artırırken vatandaşın alım gücü geriliyorsa…

Ekonomik kararlar alınırken kararların doğrudan etkilediği insanlar kendilerini o kararların dışında hissediyorsa…

O zaman hepimizin durup düşünmesi gerekmez mi?

İşte bu hafta sizlere iki soru bırakmak istiyorum.

Birinci sorum şu:

Avrupa’da devletler, bir havalimanının gürültüsünden etkilenen vatandaşın bile kapısını çalıp onun fikrini almaya, ekonomik çıkarlarla vatandaşın yaşam hakkı arasında denge kurmaya çalışırken, bizim ülkemizde alınan ekonomik kararların faturası neden çoğu zaman doğrudan vatandaşa çıkarılıyor?

Vergisini zamanında ödeyen, borcunu aksatmayan, üretmeye ve ayakta kalmaya çalışan milyonlarca insanın alım gücü her geçen gün biraz daha erirken, bu tabloyu yalnızca “ekonomik zorunluluk” diyerek açıklamak yeterli midir?

Yoksa burada artık ekonomi yönetiminin ötesinde, vatandaşı karar alma mekanizmasının gerçek öznesi olarak görüp görmeme meselesiyle mi karşı karşıyayız?

İkinci sorum ise belki daha zor:

,“Unutulmuş vatandaşlar” olarak gördüğümüz bu tablonun değişmesi için biz ne yapabiliriz?

Sadece şikâyet etmek mi?

Her ay daha yüksek faturalarla karşılaştığımızda sessizce ödemek, vergimizi verirken sorgulamamak, ekonomik kararların hayatımızı nasıl etkilediğini takip etmemek ve seçimden seçime sandığı hatırlamak yeterli mi?

Yoksa vatandaş olarak bütçeyi, vergiyi, kamu harcamalarını, ekonomik politikaları ve bizi yönetenlerin kararlarını daha fazla sorgulamak hakkımızı hukuki ve demokratik yollarla aramak, birbirimizin sesine kulak vermek ve “Benim ödediğim verginin karşılığında bana nasıl bir hayat sunuluyor?” sorusunu daha yüksek sesle sormak zorunda mıyız?

Çünkü unutmayalım:

Bir ülkenin gerçek zenginliği yalnızca kasasındaki para değildir.

O ülkenin gerçek zenginliği, vatandaşının geleceğe ne kadar güvenle bakabildiğidir.

Eğer vatandaş geleceğinden korkuyorsa, gençler yarınını başka ülkelerde arıyorsa, emekli geçinemiyorsa, çalışan kazandığı halde ay sonunu getiremiyorsa ve bütün bunların üzerine bir de “Sesim duyulmuyor” diyorsa, ortada yalnızca ekonomik bir problem yoktur.

Ortada bir güven problemi vardır.

Ve belki de bu hafta sonu çayımızı yudumlarken kendimize sormamız gereken en ağır soru şudur:

Biz gerçekten unutulmuş vatandaşlar mıyız, yoksa sesimizi yeterince yükseltmediğimiz için mi unutuluyoruz?

Cevabı hep birlikte arayalım.

Çünkü bazen değişim, büyük salonlarda değil, küçük bir masanın etrafında, demli bir çayın yanında sorulan doğru soruyla başlar.

Erhan Yurdayüksel

29 Ağustos 2026

Avrupa siyasetinin koridorlarında bir süredir dolaşan bir kavram artık fısıltıyla değil, kürsülerden yüksek sesle dile getiriliyor: “Made in Europa.”

Bu ifade, ilk bakışta klasik bir sanayi politikası sloganı gibi görünebilir.

Oysa bugün Avrupa’da yaşanan dönüşüm bundan çok daha büyük.

Brüksel, yıllardır savunduğu serbest ticaret anlayışının sınırlarına çarparken, kendi sanayisini, teknolojisini ve stratejik sektörlerini koruyabilmek için yeni bir ekonomik refleks geliştiriyor.

Ve bu refleksin en önemli muhatabı artık açık biçimde Çin.

Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen’in 27 Ağustos’ta Paris’te Fransız iş dünyası kuruluşu Medef’e yaptığı açıklamalar, bu dönüşümün siyasi manifestolarından biri olarak okunmalı.

Von der Leyen, Çin’le diyaloğun sürdürülmesi gerektiğini söylerken aynı anda çok daha sert bir mesaj verdi: Diyalog sonuç üretmezse Avrupa elindeki bütün ekonomik araçları kullanmaya hazır.

Çünkü mesele artık sıradan bir ticaret açığı değil.

Mesele, Avrupa’nın küresel ekonomide üreten taraf mı, tüketen taraf mı olacağı sorusuna dönüşmüş durumda.

Bir milyar euroluk alarm

Rakamlar Avrupa’nın neden alarma geçtiğini anlatmaya yetiyor.

2025 yılında Avrupa Birliği Çin’den yaklaşık 559,4 milyar euroluk mal ithal ederken, Çin’e yaptığı ihracat yaklaşık 199,6 milyar euroda kaldı. Böylece AB’nin Çin karşısındaki mal ticareti açığı yaklaşık 359,8 milyar euroya ulaştı.

İthalat bir önceki yıla göre yüzde 6,4 artarken ihracat yüzde 6,5 geriledi.

Başka bir ifadeyle Avrupa, Çin’den çok daha fazla mal alıyor, fakat Çin pazarına aynı ölçekte mal satamıyor.

Bugün Brüksel’in kullandığı yaklaşık 1 milyar euro/gün ifadesi, işte bu yapısal dengesizliğin siyasi sembolüne dönüşmüş durumda.

Üstelik von der Leyen’in dikkat çektiği üzere, son beş yılda Çin’den gelen ucuz ithalat yüzde 45 artarken, Komisyon son bir yılda yaklaşık 30 ticari savunma soruşturması başlattı.

Burada kritik olan yalnızca rakamların büyüklüğü değil.

Avrupa’nın sorunu, Çin’den ürün alması değil, Çin’den aldığı ürünlerin Avrupa’da üretim kapasitesinin yerini almaya başlaması.

Bu ikisi arasında çok büyük bir fark var.

Bir kıta dışarıdan ucuz ürün alabilir.

Ancak kendi fabrikalarını kapatmaya, teknoloji üretme kapasitesini kaybetmeye ve stratejik sektörlerde dışa bağımlı hale gelmeye başladığında mesele artık ticaret politikasından çıkar, ekonomik güvenlik meselesine dönüşür.

“Riskleri azaltmak” artık neden yetmiyor?

Avrupa’nın Çin politikasının anahtar kelimesi uzun süredir “de-risking”, yani riskleri azaltma.

Brüksel’in yaklaşımı Çin’le bağları koparmak değil, kritik bağımlılıkları azaltmak, tedarik zincirlerini çeşitlendirmek ve Avrupa şirketlerinin Çin pazarına erişimindeki eşitsizlikleri gidermek.

Bu, “decoupling” yani ekonomik kopuştan özellikle farklı.

Fakat Avrupa’nın karşı karşıya olduğu tablo, “risk azaltma” kavramını giderek daha sert bir teste tabi tutuyor.

Çünkü Çin’in ihracat kapasitesi yalnızca düşük maliyetli tüketim ürünleriyle sınırlı değil.

Elektrikli araçlardan bataryalara, güneş panellerinden kimyasallara, makineden elektronik ürünlere kadar Avrupa’nın gelecekte rekabet etmek istediği sektörlerin önemli bölümünde Çin çok güçlü bir üretim kapasitesine sahip.

Dahası, Çin’in iç talebinin zayıflaması ve sanayideki kapasite fazlası, ihracatın önemini daha da artırıyor. Avrupa açısından asıl korku da burada başlıyor:

Çin ekonomisindeki kapasite fazlası Avrupa pazarına yönelirse ne olacak?

Avrupa Komisyonu’nun ticaret savunma soruşturmalarındaki artışının arkasında bu kaygı bulunuyor.

Komisyon 2024 yılında 33 yeni ticaret savunma soruşturması başlattı, bu, 2006’dan bu yana bir takvim yılındaki en yüksek sayıydı.

Dolayısıyla Brüksel’in refleksi artık tek tek ürünlere uygulanan gümrük vergilerinin çok ötesine geçiyor.

Avrupa’nın “ticaret bazukası” gerçekten ateşlenecek mi?

Brüksel’in elindeki en dikkat çekici araçlardan biri Anti-Coercion Instrument, yani ekonomik zorlamaya karşı araç.

Kamu alımlarına erişimin sınırlandırılmasından çeşitli ekonomik karşı önlemlere kadar geniş bir yelpazeye izin veren bu mekanizma, bu nedenle kamuoyunda “ticaret bazukası” olarak anılıyor.

Fakat burada önemli bir ayrıntıyı gözden kaçırmamak gerekiyor.

Bu silahın var olması, Avrupa’nın onu her istediğinde çekip kullanabileceği anlamına gelmiyor.

Konsey’de kararların nitelikli çoğunlukla alınması gerekiyor, genel kural, üye ülkelerin en az yüzde 55’inin ve AB nüfusunun en az yüzde 65’ini temsil eden ülkelerin desteği.

Yani Brüksel’in önündeki asıl mesele hukuki araç eksikliği değil.

Siyasi irade eksikliği ihtimali.

Çünkü Avrupa’nın Çin konusunda tek bir çıkarı yok.

Fransa daha korumacı bir Avrupa sanayi politikasını savunuyor.

Almanya ise Çin’le ticaretin ve özellikle sanayi ihracatının yaratabileceği maliyetleri dikkate almak zorunda.

İspanya ve diğer bazı başkentlerde de benzer şekilde “Çin’le rekabet edelim ama ilişkileri koparmayalım” yaklaşımı ağır basıyor.

Bu nedenle Avrupa’nın önündeki denklem son derece karmaşık:

Çin’e karşı ortak hareket etmek gerekiyor; fakat Çin’le ticaret yapan şirketlerin çıkarları da ulusal hükümetleri frenliyor.

Avrupa’nın klasik açmazı yine karşımızda: 27 ülke, tek pazar; fakat 27 farklı siyasi hesap.

Yeni Avrupa: Serbest ticaretten “stratejik ticarete”

Bence burada asıl büyük dönüşüm, Çin meselesinden daha geniş.

Avrupa artık serbest ticareti reddetmiyor.

Fakat “her ticaret iyidir” anlayışını terk ediyor.

Yeni yaklaşımda ticaretin yanında güvenlik, teknoloji, enerji, kritik hammaddeler, savunma sanayii ve tedarik zincirlerinin dayanıklılığı da hesaba katılıyor.

Bu yüzden “Made in Europa” sloganını basit bir korumacılık kampanyası olarak okumak eksik olur.

Asıl hedef, Avrupa’nın kendi üretim kapasitesini yeniden stratejik bir varlık olarak görmeye başlaması.

Başka bir deyişle:

Eskiden Avrupa “En ucuz nereden alabilirim?” diye soruyordu.

Şimdi ise giderek daha fazla:

“Kritik bir ürünü yarın da üretebilecek durumda mıyım?”

diye soruyor.

Bu, Avrupa ekonomik modelinde ciddi bir zihniyet değişikliğidir.

Ancak Avrupa’nın da bir paradoksu var

Burada Brüksel’in önündeki en büyük tehlike ise şu:

Çin’e karşı korunurken Avrupa kendi rekabet gücünü kaybetmemeli.

Duvar örmek kolaydır. Fakat duvarların arkasında rekabetçi fabrikalar kurmak çok daha zordur.

Avrupa’nın yüksek enerji maliyetleri, ağır bürokrasi, uzun izin süreçleri, yüksek işgücü maliyetleri ve teknolojik yatırımlardaki gecikmeleri devam ettiği sürece, yalnızca Çin ürünlerine gümrük vergisi koymak Avrupa sanayisini kurtarmaya yetmez.

Üstelik Çin’le ticari gerilimin tırmanması, Avrupa şirketlerinin Çin’deki faaliyetlerini de riske atabilir.

Dolayısıyla Brüksel’in gerçek sınavı Çin’e ne kadar sert davranabileceği değil.

Avrupa sanayisini yeniden ne kadar hızlı ve rekabetçi hale getirebileceği.

“Made in Europa” ancak fabrikalar yeniden üretmeye, şirketler yeniden yatırım yapmaya ve Avrupa yeni teknolojilerde rekabet etmeye başladığında gerçek bir ekonomik stratejiye dönüşebilir.

Aksi halde slogan olarak kalır.

Ve şimdi sıra Türkiye’de

Bu hikâyenin Türkiye açısından çok daha kritik bir boyutu var.

Çünkü Türkiye, Avrupa’nın Çin’le yaşayacağı yeni ekonomik gerilimin dışında duran bir ülke değil; tam tersine, bu gerilimin coğrafi ve ticari hattının üzerinde bulunuyor.

Türkiye ile Avrupa Birliği arasındaki Gümrük Birliği, 1995’ten bu yana sanayi ürünlerinde son derece yoğun bir ekonomik entegrasyon yarattı.

2025 yılında AB-Türkiye mal ticareti 217,6 milyar euroyu aşarken, Türkiye’nin ihracatının yüzde 42,7’si AB’ye yöneldi.

Bu nedenle Brüksel’in Çin politikasındaki her değişiklik, Ankara’da da yakından izlenmek zorunda.

Üstelik mesele artık sadece ihracat değil.

Avrupa’nın Çin ürünlerine karşı uyguladığı tedbirlerin ardından Çinli üreticilerin Türkiye gibi üçüncü ülkelerde üretim yatırımlarını artırması ihtimali de yeni bir tartışma başlatıyor.

Nitekim Çin sermayesinin Türkiye ve Fas üzerinden Avrupa pazarına erişim arayışları, Brüksel’de giderek daha fazla dikkat çekiyor.

Burada Türkiye için hem risk hem fırsat var.

Risk şu:

Çinli firmaların Türkiye’yi Avrupa pazarına giriş kapısı olarak kullanması halinde Brüksel, menşe, katma değer, sübvansiyon ve ticaretin saptırılması konularında Türkiye üzerindeki denetimi artırabilir.

Fırsat ise çok daha stratejik:

Eğer Türkiye Çin’den gelen sermayeyi yalnızca montaj ve düşük maliyetli üretim için değil, yüksek katma değerli üretim, teknoloji transferi, batarya, otomotiv, makine, elektronik ve yeşil dönüşüm yatırımlarına yönlendirebilirse, Avrupa’nın yeni tedarik zincirlerinde önemli bir üretim merkezi haline gelebilir.

Ancak bunun şartı açık:

Türkiye’nin “Çin mallarının Avrupa’ya geçiş noktası” değil, Avrupa için güvenilir ve yüksek katma değerli üretim ortağı olması.

Brüksel’in yeni ticaret politikasında Ankara’nın en önemli pazarlık kozu da tam olarak burada yatıyor.

Ekim: Sadece Çin’in değil, Avrupa’nın da sınavı

Brüksel ile Pekin arasındaki müzakerelerde ekim ayı kritik bir eşik haline gelmiş durumda. Avrupa Komisyonu, Çin’le ticari ilişkilerin daha dengeli hale gelmesini sağlayacak somut sonuçlar görmek istiyor.

AB yetkililerinin Pekin’le görüşmeleri sürdürmesi de bunun göstergesi.

Fakat masadaki mesele yalnızca 1 milyar euroluk günlük açık değil.

Asıl mesele şu:

Avrupa, küreselleşmenin kurallarını savunan bir aktör olarak mı kalacak, yoksa kendi kurallarını koruyabilmek için küreselleşmenin kurallarını yeniden mi yazacak?

Çin, üretim gücüyle cevap veriyor.

Amerika Birleşik Devletleri tarifeler ve sanayi politikasıyla cevap veriyor.

Avrupa ise henüz kendi cevabını tam olarak şekillendirmeye çalışıyor.

“Made in Europa” işte bu arayışın sloganı.

Ama sloganın arkasında güçlü bir sanayi politikası, ortak bir Avrupa iradesi ve üye devletlerin ulusal çıkarlarını aşan bir strateji olmadığı sürece, Brüksel’in “ticaret bazukası” yalnızca vitrinde duran bir silah olmaktan öteye geçemez.

Son söz

Avrupa’nın Çin’e karşı kırmızı çizgi çekmesi, aslında Çin’le ilgili olduğu kadar Avrupa’nın kendisiyle ilgili.

Çünkü mesele yalnızca Çin’in Avrupa’ya ne kadar mal sattığı değil.

Mesele, Avrupa’nın bundan on yıl sonra hangi ürünleri kendi kıtasında üretebildiği.

Hangi teknolojilere sahip olduğu.

Hangi kritik tedarik zincirlerini kontrol ettiği.

Ve en önemlisi, küresel ekonomide yalnızca büyük bir pazar mı, yoksa yeniden büyük bir üretim merkezi mi olacağı.

Bu nedenle “Made in Europa”, basit bir etiket değişikliğinden çok daha fazlası olabilir.

Eski Kıta, ekonomik egemenliğini yeniden tanımlamaya çalışıyor.

Pekin’e çekilen kırmızı çizgi ise aslında Brüksel’in kendi sınırlarını yeniden keşfetmesinin başlangıcı olabilir.

Ve Türkiye açısından soru artık daha da net:

Avrupa Çin’e karşı yeni bir ekonomik duvar örerken Türkiye bu duvarın dışında mı kalacak, duvarın içinde güvenilir bir üretim ortağı mı olacak, yoksa iki taraf arasındaki yeni ticaret savaşının geçiş koridoruna mı dönüşecek?

Önümüzdeki dönem, bu sorunun cevabını verecek.

Erhan Yurdayüksel

28 Ağustos 2026

Uluslararası siyasette bazen bir ülkenin yönünü anlamak için haritalara değil, zirvelerin fotoğraflarına bakmak gerekir.

Kim kimin yanında oturuyor?

Kim kimi davet ediyor?

Hangi ülkenin lideri hangi başkentte ağırlanıyor?

Hangi anlaşmalar masaya geliyor, hangi gümrük vergileri kaldırılıyor, hangi enerji koridorları kuruluyor?

Bunların her biri, diplomasinin törensel ayrıntıları gibi görünse de aslında dünya ekonomisinin geleceğine ilişkin çok önemli işaretler taşır.

Çünkü uluslararası ilişkilerde çıkarların yolu çoğu zaman zirvelerden, zirvelerin de ekonomiden geçer.

Tam da bu nedenle, yıllardır Avrupa Birliği’nin kapısında bekleyen Türkiye açısından Kanada’nın son dönemde Avrupa’ya doğru attığı adımlara biraz daha dikkatle bakmak gerekiyor.

Kanada’nın AB üyesi olma gibi bir hedefi yok.

Zaten coğrafya buna izin vermiyor.

Fakat Kanada, ABD ile ilişkilerinin giderek sertleştiği bir dönemde Avrupa ile ekonomik, siyasi ve güvenlik bağlarını güçlendirmeye çalışıyor.

İşte asıl ders burada.

Çünkü mesele yalnızca Kanada’nın Avrupa’ya yaklaşması değil.

Mesele, büyük ekonomilerin değişen dünya düzeninde kendilerine yeni güvenlik ve ticaret alanları açmaya çalışmasıdır.

Ve bu hikâyenin içinde Türkiye’nin sorusu ister istemez yeniden karşımıza çıkıyor:

Türkiye, Avrupa’nın neresinde duruyor?

Kanada’nın zorunlu Avrupa yolculuğu

ABD ile ticaret savaşının yeniden sertleştiği bir dönemde Kanada Başbakanı Mark Carney’nin Avrupa Birliği ile ekonomik ve güvenlik ortaklığını derinleştirme iradesini açıkça ortaya koyması tesadüf değil.

Carney’nin 16 Eylül’de Strazburg’da Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen’in “Birliğin Durumu” konuşmasına katılması ve ardından Kanada-AB zirvesinin gündeme gelmesi, diplomatik takvimde sıradan bir gelişme olarak görülebilir.

Oysa arka planda çok daha büyük bir ekonomik hesap var.

Kanada, ABD ekonomisiyle olağanüstü ölçüde bütünleşmiş durumda.

Ticaretin, yatırımların, enerji akışının ve üretim zincirlerinin önemli bir bölümü Washington ile Ottawa arasındaki ilişkiye bağlı.

Fakat son yıllarda bu bağımlılığın Kanada açısından bir güvenlik açığına dönüşebileceği daha yüksek sesle konuşuluyor.

ABD Başkanı Donald Trump’ın Kanada’ya yönelik sert ticaret söylemi ve yeni gümrük vergisi tehditleri, Ottawa’ya çok basit ama çok ağır bir soru sorduruyor:

“Ya yarın Amerika ile ilişkilerimiz daha da kötüleşirse?”

Ekonomi bazen diplomasinin en acı öğretmenidir.

Bir ülke, ticaretinin büyük bölümünü tek bir pazara bağlamışsa, o pazarla yaşadığı siyasi gerilim kısa sürede ekonomik bir probleme dönüşür.

Kanada şimdi bu riski azaltmaya çalışıyor.

Avrupa burada yalnızca yeni bir müşteri değil, aynı zamanda stratejik bir alternatif olarak görülüyor.

Avrupa’nın kapısı neden yeniden açılıyor?

Kanada’nın Avrupa’ya yönelmesinin arkasında yalnızca ticaret yok.

Kritik mineraller var.

Enerji var.

Savunma sanayii var.

Nükleer enerji var.

Arktik güvenliği var.

Yeni tedarik zincirleri var.

Daha da önemlisi, Çin ve ABD arasında giderek sertleşen küresel rekabet ortamında “aynı değerleri paylaşan ülkeler” arasında ekonomik dayanışmayı artırma arayışı var.

Kanada; lityum, nikel, grafit ve nadir toprak elementleri gibi stratejik hammaddelerde önemli potansiyele sahip.

Avrupa ise bu kaynaklara giderek daha fazla ihtiyaç duyuyor.

Çünkü Avrupa’nın son yıllarda yaşadığı enerji ve tedarik krizleri Brüksel’e bir gerçeği acı biçimde hatırlattı:

Ucuz olduğu için tek bir kaynağa bağımlı olmak, kriz çıktığında çok pahalıya mal olabilir.

Dolayısıyla Avrupa artık yalnızca “en ucuz” tedarikçiyi değil, “güvenilir” tedarikçiyi de arıyor.

Bu, Kanada için önemli bir fırsat.

Enerjiden savunmaya, kritik minerallerden teknolojiye kadar Kanada ile Avrupa arasında yeni bir ekonomik koridor kurulabilir.

Fakat burada da bir gerçek var:

Kanada, ABD’den kopmuyor.

Kopamaz da.

Coğrafya ekonominin kaderidir.

Kanada ekonomisi Kuzey Amerika üretim sistemiyle o kadar iç içe geçmiş durumda ki Avrupa’ya yönelmek, Amerika’dan vazgeçmek anlamına gelmiyor.

Asıl hedef başka:

Tek bir merkeze bağımlı olmadan daha fazla seçeneğe sahip olmak.

İşte Türkiye açısından üzerinde durulması gereken nokta tam da burası.

Kanada Avrupa’ya yaklaşırken Türkiye ne yapıyor?

Türkiye’nin Avrupa Birliği ile ilişkisi ise çok daha farklı bir hikâyeye sahip.

Türkiye Avrupa’nın hemen yanı başında.

Avrupa ile sınırı var.

Avrupa ile Gümrük Birliği ilişkisi var.

Avrupa şirketleriyle onlarca yıllık üretim ve yatırım bağları var.

Türk sanayisinin önemli bir bölümü Avrupa pazarına göre şekillenmiş durumda.

Otomotivden tekstile, makineden beyaz eşyaya, kimyadan savunma sanayiine kadar Türkiye’nin Avrupa ekonomisiyle çok derin bağlantıları bulunuyor.

Üstelik Türkiye, NATO üyesi.

Avrupa’nın güvenlik denkleminde önemli bir ülke.

Karadeniz’in, Kafkasya’nın, Doğu Akdeniz’in ve Orta Doğu’nun kesişiminde bulunuyor.

Enerji yollarının üzerinde.

Göç yollarının üzerinde.

Ticaret yollarının üzerinde.

Bütün bunlara rağmen Türkiye’nin AB üyelik süreci yıllardır ilerlemiyor.

Burada insanın aklına ister istemez şu soru geliyor:

Kanada Avrupa’ya yaklaşmak için yeni ekonomik ve stratejik yollar ararken, Avrupa’nın hemen yanı başındaki Türkiye neden mevcut bağlarını daha güçlü bir ekonomik ortaklığa dönüştüremiyor?

Sorunun tek bir cevabı yok.

Siyasi sorunlar var.

Hukuki ve kurumsal sorunlar var.

Demokrasi ve hukuk devleti tartışmaları var.

Kıbrıs meselesi var.

Üye ülkeler arasındaki görüş ayrılıkları var.

Türkiye’nin kendi dış politika tercihleri var.

Fakat ekonominin soğuk dili bütün bu tartışmaların üzerinde başka bir gerçek söylüyor:

Türkiye ile Avrupa birbirinden kolay kolay vazgeçemez.

Üyelik başka, ekonomik entegrasyon başka

Belki de tartışmayı yalnızca “Türkiye AB’ye tam üye olacak mı?” sorusuna sıkıştırmak artık yeterli değil.

Çünkü Avrupa ile ilişkilerde üyelik tek seçenek değil.

Norveç, İzlanda ve Lihtenştayn örneğinde görüldüğü gibi, bir ülke AB üyesi olmadan da Avrupa ekonomik sisteminin oldukça derin bir parçası olabilir.

Avrupa Ekonomik Alanı modeli, malların, hizmetlerin, sermayenin ve insanların serbest dolaşımına dayanan geniş bir ekonomik entegrasyon sağlıyor.

Kanada açısından bunun tamamını gerçekleştirmek bugün için uzak bir ihtimal olabilir.

Coğrafya, siyasi irade ve ekonomik yapı farklı.

Ama Türkiye açısından tablo çok daha farklı.

Türkiye zaten Avrupa ekonomik sisteminin içinde.

Sorun, bu entegrasyonun ne kadar derinleşeceği ve ne kadar kurumsallaşacağı.

Gümrük Birliği’nin güncellenmesi, hizmetler sektörünün kapsama alınması, kamu alımları, tarım, dijital ekonomi, yatırım ve lojistik alanlarında yeni düzenlemeler…

Bunların her biri Türkiye ekonomisi için üyelik tartışmasından bağımsız olarak büyük önem taşıyor.

Çünkü bir ülkenin zenginliği yalnızca ne kadar ürettiğiyle değil, ürettiğini hangi pazarlara, hangi maliyetle ve hangi kurallar altında satabildiğiyle de ölçülür.

Zirvelerin fotoğrafı ekonominin röntgenidir

İşte bu nedenle Kanada Başbakanı’nın Avrupa’da yapacağı temasları yalnızca diplomatik bir ziyaret olarak okumamak gerekiyor.

Bir ülke, dünyanın en büyük ekonomik bloklarından biriyle ilişkilerini güçlendirmek için zirve düzenliyorsa, bunun arkasında mutlaka uzun vadeli bir ekonomik hesap vardır.

Enerji hesabı vardır.

Savunma hesabı vardır.

Yatırım hesabı vardır.

Tedarik zinciri hesabı vardır.

Jeopolitik hesap vardır.

Ve elbette krizlere karşı sigorta hesabı vardır.

Dünya ekonomisi artık eski küreselleşme dönemindeki kadar rahat değil.

Ülkeler üretimi yeniden kendi topraklarına çekmeye çalışıyor.

Tedarik zincirleri çeşitlendiriliyor.

Kritik madenler stratejik silaha dönüşüyor.

Enerji güvenliği ulusal güvenliğin parçası haline geliyor.

Gümrük vergileri yeniden siyasetin en güçlü araçlarından biri oluyor.

Böyle bir dünyada “tek pazara güvenmek” giderek daha riskli hale geliyor.

Kanada bunu görüyor.

Avrupa bunu görüyor.

Çin bunu görüyor.

ABD zaten bunu yıllardır uyguluyor.

Peki Türkiye?

Türkiye’nin avantajı: Coğrafya

Türkiye’nin Kanada’dan çok önemli bir farkı var.

Türkiye Avrupa’ya gitmek zorunda değil.

Türkiye zaten Avrupa’nın kapısında.

Hatta ekonomik açıdan bakıldığında Türkiye, Avrupa’nın yalnızca kapısında değil, üretim zincirlerinin bir bölümünün içinde.

Bu muazzam bir avantaj.

Ancak avantaj, kullanılmadığında zamanla dezavantaja dönüşebilir.

Türkiye’nin Avrupa ile ekonomik ilişkilerini yalnızca ihracat rakamları üzerinden değerlendirmek yetersiz kalıyor.

Asıl mesele, Türkiye’nin Avrupa’nın yeni sanayi politikasında nerede konumlanacağıdır.

Yeşil dönüşümde nerede?

Dijital ekonomide nerede?

Elektrikli otomobil üretiminde nerede?

Batarya teknolojilerinde nerede?

Savunma sanayiinde nerede?

Yenilenebilir enerjide nerede?

Kritik hammaddelerin işlenmesinde nerede?

Lojistik ve ulaştırma koridorlarında nerede?

Eğer Avrupa yeni tedarik zincirlerini Çin’den ve diğer uzak pazarlardan çeşitlendirecekse, Türkiye’nin doğal olarak ilk akla gelen ülkelerden biri olması gerekir.

Ama “coğrafi yakınlık” tek başına yetmez.

Hukuki güven, öngörülebilirlik, rekabetçilik, finansmana erişim, teknoloji kapasitesi ve istikrarlı ekonomik politikalar da gerekir.

Çünkü yatırımcı haritaya bakar ama kararını sadece haritaya göre vermez.

Avrupa’nın kapısı tamamen kapanmış değil

Türkiye açısından belki de en büyük hata, AB üyeliği konusunda yaşanan siyasi tıkanmayı Avrupa ile ekonomik entegrasyonun da kaçınılmaz kaderi gibi görmektir.

Oysa bunlar aynı şey değil.

Üyelik süreci ağır ilerleyebilir.

Siyasi ilişkiler zaman zaman gerilebilir.

Ancak ticaret, yatırım, enerji, savunma, ulaştırma ve teknoloji alanlarındaki karşılıklı çıkarlar devam eder.

Kanada örneği bunu yeniden gösteriyor.

Kanada’nın AB üyesi olması gerçekçi bir hedef değil.

Buna rağmen Ottawa ile Brüksel arasında daha güçlü ekonomik ve güvenlik bağları kurulabiliyor.

Demek ki uluslararası ilişkilerde “ya hep ya hiç” yaklaşımı her zaman geçerli değil.

Ülkeler bazen üyelikten önce ortaklık kuruyor.

Bazen siyasi sorunları çözemeden ekonomik bağları derinleştiriyor.

Bazen de büyük krizlerin ortasında yeni köprüler inşa ediyor.

Ve asıl dram burada başlıyor

Türkiye’nin Avrupa ile ilişkilerindeki asıl dram belki de şudur:

Türkiye’nin Avrupa’ya ihtiyacı var, Avrupa’nın da Türkiye’ye ihtiyacı var.

Ama iki tarafın ihtiyaçları, yıllardır olması gerektiği kadar güçlü bir ortak stratejiye dönüşemiyor.

Oysa dünya hızla değişiyor.

ABD ile Avrupa arasındaki ilişkiler yeniden tanımlanıyor.

Çin, küresel ticaretin merkezindeki ağırlığını koruyor.

Enerji haritası değişiyor.

Savunma harcamaları yükseliyor.

Kritik mineraller petrol kadar stratejik hale geliyor.

Ülkeler kendi ekonomik güvenliklerini yeniden tarif ediyor.

Ve bütün bu değişimin ortasında ülkeler yeni ortaklıklar arıyor.

Kanada da bunlardan biri.

Kanada’nın Avrupa’ya yönelmesi, Türkiye için kıskanılacak bir hikâye değil, okunması gereken bir hikâyedir.

Çünkü Kanada’nın Avrupa’ya ihtiyacı, Türkiye’nin Avrupa’ya olan ihtiyacından daha yeni olabilir.

Türkiye’nin ise Avrupa ile ekonomik hikâyesi onlarca yıllık.

Buna rağmen Türkiye hâlâ “Avrupa ile nasıl daha güçlü bir ekonomik bütünleşme kurabiliriz?” sorusunu, olması gereken stratejik ağırlıkta tartışamıyor.

Zirve sadece masa değildir

Sonuçta zirveler yalnızca liderlerin aynı masada fotoğraf çektirdiği toplantılar değildir.

Zirveler, ülkelerin geleceğe ilişkin ekonomik tercihlerini ilan ettiği sahnelerdir.

Kanada, ABD ile yaşadığı ticari gerilimden Avrupa ile daha güçlü bir ortaklık çıkarma ihtimalini araştırıyor.

Avrupa, yeni enerji ve hammadde kaynakları arıyor.

ABD, ekonomik gücünü tarifeler ve ticaret politikaları üzerinden yeniden kullanıyor.

Dünya, bloklar ve ortaklıklar arasında yeniden şekilleniyor.

Türkiye’nin ise önünde çok daha büyük bir avantaj var:

Coğrafyası.

Fakat coğrafya kader değildir.

Kader, o coğrafyanın ekonomik ve siyasi stratejiye dönüştürülüp dönüştürülememesidir.

Kanada’nın Strazburg’a giden yolu binlerce kilometre uzunluğunda olabilir.

Türkiye’nin Avrupa’ya giden yolu ise çok daha kısa.

Ama mesele mesafe değil.

Mesele, o yolu yürümek için siyasi ve ekonomik iradenin olup olmadığıdır.

Belki de Türkiye’nin artık yalnızca “AB’ye ne zaman üye olacağız?” diye sormak yerine çok daha somut bir soru sormasının zamanı gelmiştir:

“Avrupa’nın yeniden kurulan ekonomik düzeninde Türkiye hangi masada oturacak?”

Çünkü yeni dünya düzeninde masada olmayanlar, çoğu zaman menüde oluyor.

Ve ekonominin acı tarafı şu:

Zirveler geçicidir, alınan kararların faturası ise uzun süre ödenir.

Söz sizde

Sizce Türkiye, Avrupa Birliği ile ilişkilerinde artık tam üyelik hedefinin ötesine geçerek ekonomik ve stratejik ortaklığını derinleştirecek yeni bir yol haritası oluşturmalı mı?

Yoksa Türkiye’nin Avrupa karşısında daha güçlü bir konum elde edebilmesi için öncelikle kendi ekonomisinde ve hukuk düzeninde kapsamlı bir dönüşümü gerçekleştirmesi mi gerekiyor?

Erhan Yurdayüksel

26 Ağustos 2026

Savaşın en pahalı tarafı bombaların düştüğü yer değildir.

Asıl pahalı olan, savaşın bitmediği her yeni gündür.

Bir füze daha ateşlenir, bir savunma sistemi daha kurulur, bir mühimmat fabrikasında üretim bandı biraz daha hızlanır.

Brüksel’de yeni bir destek paketi açıklanır. Piyasalar önce tepki verir, ardından rakamları fiyatlamaya başlar.

Ve birkaç gün sonra bütün bunlar normalleşir.

İşte tehlikeli olan da budur.

Rusya-Ukrayna savaşı artık yalnızca askeri bir çatışma değil.

Avrupa’nın bütçesini, enerji politikasını, savunma sanayisini, borçlanma ihtiyacını ve ekonomik önceliklerini yeniden şekillendiren devasa bir mali denklem haline geldi.

Son örnek oldukça çarpıcı.

Avrupa Birliği, Ukrayna’nın savunması için 6,1 milyar euroluk yeni bir finansmanı onayladı.

Hava ve füze savunma sistemleri, füzeler, mühimmat ve radarlar için kullanılacak bu kaynak, 2026-2027 dönemini kapsayan 90 milyar euroluk Ukrayna Destek Kredisi’nin bir parçası.

90 milyar euro…

Rakamı bir kez daha düşünmek gerekiyor.

Çünkü bu artık “yardım” kelimesinin sınırlarını aşan bir ekonomik program.

Avrupa’nın güvenlik mimarisinin yeniden kurulmasının maliyeti konuşuluyor.

Ve bu maliyet her yeni paketle biraz daha büyüyor.

Avrupa artık yalnızca Ukrayna’yı değil, kendi sanayisini de finanse ediyor

Burada gözden kaçırılmaması gereken önemli bir ayrıntı var.

Brüksel’in açıkladığı paketlerin önemli bölümü Avrupa savunma sanayisinden yapılacak tedariklere yönlendiriliyor.

Yani para Ukrayna’ya gidiyor ama paranın önemli bir kısmı Avrupa’daki üretim tesislerine geri dönüyor.

Bu, ilk bakışta Avrupa açısından olumlu.

Savunma sanayisi büyüyor.

Yeni fabrikalar kuruluyor.

Üretim kapasitesi artıyor.

İstihdam yaratılıyor.

Teknoloji yatırımları hızlanıyor.

Avrupa, yıllardır konuştuğu “stratejik özerklik” hedefini artık kâğıt üzerinde değil, savaş ekonomisinin zorlamasıyla hayata geçiriyor.

Fakat ekonomide her madalyonun iki yüzü vardır.

Bir tarafta büyüyen savunma sanayisi varsa diğer tarafta bunu finanse eden kamu bütçesi vardır.

Ve kamu bütçesinin parası gökten yağmıyor.

Ya vergiden geliyor…

Ya borçtan…

Ya da başka bir harcama kaleminden vazgeçilerek bulunuyor.

İşte Avrupa’nın asıl sınavı burada başlıyor.

Savunma bütçesi büyürken refah bütçesi ne olacak?

Avrupa’nın önünde artık klasik bir ekonomi problemi var:

Sınırlı kaynaklarla sınırsız ihtiyaçlar.

Savunma harcamaları artırılacak.

Enerji güvenliği sağlanacak.

Ukrayna desteklenecek.

Yeşil dönüşüm sürdürülecek.

Sosyal devlet korunacak.

Emeklilik ve sağlık sistemleri finanse edilecek.

Üstelik bütün bunlar yapılırken büyümenin yavaşlamaması ve enflasyonun yeniden kontrolden çıkmaması gerekiyor.

Bu denklem matematiksel olarak kolay değil.

Çünkü savunmaya ayrılan her ek euro, doğrudan “kaybedilmiş” bir euro olmayabilir; fakat o euronun başka bir kullanım alanı vardır.

Ekonominin temel sorusu tam da budur:

Fırsat maliyeti nedir?

Bir savunma fabrikasına aktarılan kaynak, başka bir altyapı yatırımının ertelenmesine yol açıyor mu?

Daha yüksek savunma bütçesi, sosyal harcamaları baskılıyor mu?

Daha fazla borçlanma, gelecekteki faiz yükünü artırıyor mu?

Enerji maliyetleri yüksek kalmaya devam ederse Avrupa sanayisinin rekabet gücü ne olacak?

Bunlar artık teorik sorular değil.

Avrupa’nın önündeki gerçek ekonomik dosyalar.

Savaş ekonomisi büyürken piyasa ne diyor?

Siyasetin dili ile piyasanın dili aynı değildir.

Siyasetçi “kararlılık” der.

Piyasa “finansman” diye sorar.

Siyasetçi “dayanışma” der.

Piyasa “borç” diye bakar.

Siyasetçi “güvenlik” der.

Piyasa “risk primi”ni hesaplar.

Çünkü piyasalar için savaşın ahlaki boyutundan önce mali boyutu vardır.

Petrolün fiyatı…

Doğalgazın fiyatı…

Tahvil faizleri…

Savunma şirketlerinin siparişleri…

Avrupa’nın büyüme beklentileri…

Enflasyon projeksiyonları…

Bunların tamamı jeopolitik gelişmelerden etkileniyor.

Savaşın uzaması demek, belirsizliğin uzaması demek.

Belirsizlik uzadıkça yatırımcı daha yüksek risk primi talep ediyor.

Risk primi yükseldikçe finansman maliyeti artıyor.

Finansman maliyeti arttıkça hem şirketlerin hem devletlerin yatırım kararları zorlaşıyor.

Böylece savaş, cepheden çıkıp bilançolara giriyor.

Avrupa’nın yeni korkusu: Stagflasyon

İşte bu nedenle Avrupa’nın önündeki en tehlikeli ekonomik senaryolardan biri stagflasyon.

Yani düşük büyüme ile yüksek enflasyonun aynı anda yaşanması.

Enerji fiyatları yükselirse enflasyon baskısı artabilir.

Savunma harcamaları ve kamu destekleri ekonomide talebi canlı tutabilir.

Ancak yüksek enerji maliyetleri sanayi üretimini baskılayabilir.

Yüksek kamu harcamaları borçlanma ihtiyacını artırabilir.

Borçlanma maliyetleri yükselirse bütçenin hareket alanı daralabilir.

Sonuç?

Ekonomi büyümekte zorlanırken fiyat baskısı devam edebilir.

Avrupa açısından asıl korkulması gereken tablo budur.

Çünkü durgunlukla mücadele etmek için para harcamak gerekir.

Enflasyonla mücadele etmek için ise tam tersine harcamaları ve talebi kontrol etmek gerekir.

İki politika aynı anda uygulandığında ekonomi yönetimi ciddi bir sıkışma yaşar.

Ve şimdi kış geliyor

Bütün bunların üzerine bir de enerji meselesi ekleniyor.

Avrupa için enerji yalnızca bir tüketim kalemi değil; sanayinin rekabet gücünün temel unsurlarından biri.

Almanya’nın kimya sanayisinden İtalya’nın üretim tesislerine, Fransa’nın enerji yoğun sektörlerinden Orta Avrupa’nın imalat zincirlerine kadar enerji maliyeti Avrupa ekonomisinin tamamını ilgilendiriyor.

Kış aylarında enerji arzı konusunda yaşanabilecek her yeni sorun, savaşın ekonomik faturasını yeniden gündeme getirebilir.

Bu nedenle Kiev’de toplanan müttefiklerin yalnızca hava savunmasını değil, enerji tedarikini de konuşması tesadüf değil.

Savaş artık gökyüzünde olduğu kadar enerji terminallerinde, boru hatlarında, elektrik şebekelerinde ve kamu bütçelerinde de yaşanıyor.

Kazananlar da var

Burada biraz rahatsız edici ama gerçek bir noktaya değinmek gerekiyor.

Savaş ekonomisinin yalnızca kaybedenleri yok.

Savunma sanayisi şirketleri için büyük bir sipariş döngüsü oluşuyor.

Mühimmat üreticileri kapasite artırıyor.

Radar, hava savunma, füze ve insansız sistemlere yönelik yatırımlar hızlanıyor.

Avrupa’nın savunma sanayisi, uzun yıllar boyunca siyasi tartışmaların gölgesinde kalan bir sektör olmaktan çıkıp kıtanın stratejik sanayi politikalarının merkezine yerleşiyor.

Dolayısıyla savaşın ekonomik etkisi sektörler arasında eşit dağılmıyor.

Bir şirket için maliyet olan şey, başka bir şirket için gelir.

Bir ülkenin bütçe açığı, başka bir ülkenin ihracat fırsatına dönüşebiliyor.

Ekonomi tam olarak böyle çalışıyor.

Fakat burada kritik soru şu:

Bu büyüme kalıcı ve verimli bir sanayi dönüşümüne mi dönüşecek, yoksa savaş sona erdiğinde devasa bir kapasite fazlası mı ortaya çıkacak?

Avrupa’nın uzun vadeli ekonomik kaderi biraz da bu sorunun cevabına bağlı.

220 milyar euroluk sessiz gerçek

Bugün rakamlara baktığımızda savaşın ölçeğini daha iyi anlıyoruz.

AB ve üye ülkelerin Ukrayna ve Ukrayna halkına sağladığı toplam destek 220 milyar euronun üzerine çıkmış durumda.

Bu artık tek tek yardım paketleriyle açıklanabilecek bir büyüklük değil.

Bu, Avrupa’nın ekonomik kaynaklarının önemli bir bölümünü savaş koşullarına göre yeniden düzenlediğini gösteriyor.

Ve burada Avrupa vatandaşlarının sorması gereken soru yalnızca:

“Ukrayna’ya yardım edilmeli mi?”

olmamalı.

Daha zor soru şu:

“Bu yardımın sürdürülebilir mali modeli nedir?”

Çünkü savaşın ne zaman biteceği belli değil.

Barışın maliyeti henüz hesaplanmış değil.

Yeniden imar maliyeti ise bugünden bakıldığında yüz milyarlarca euroluk ayrı bir dosya.

Dolayısıyla bugün harcanan para, hikâyenin son maliyeti değil.

Belki de sadece ilk faturalar.

Avrupa’nın önündeki asıl hesap

Savaş sona erdiğinde Avrupa’nın önünde iki ayrı Ukrayna dosyası olacak.

Birincisi:

Ukrayna’nın yeniden inşası.

İkincisi:

Yeni Avrupa güvenlik mimarisinin finansmanı.

Yani savaş bittiğinde harcamalar otomatik olarak bitmeyebilir.

Tam tersine, savunma bütçeleri yüksek kalabilir.

Silah stoklarının yenilenmesi, sınır güvenliği, hava savunma sistemleri, siber güvenlik, enerji altyapısı ve NATO yükümlülükleri Avrupa bütçelerinde kalıcı yer edinebilir.

Bu da bizi bugünkü tartışmanın çok daha ötesine götürüyor.

Çünkü mesele artık 6,1 milyar euro değil.

90 milyar euro da değil.

Mesele, Avrupa’nın önümüzdeki on yılda güvenlik için ayıracağı toplam kaynak.

Ve bu rakam henüz tam olarak bilinmiyor.

Savaş bittiğinde fatura bitmeyecek

Savaşların bir özelliği vardır:

Cephede bittiği gün ekonomide bitmez.

Yıkılan şehirlerin yeniden kurulması gerekir.

Borçların ödenmesi gerekir.

Sanayi tesislerinin yenilenmesi gerekir.

Enerji altyapısının ayağa kaldırılması gerekir.

Savunma stoklarının yeniden düzenlenmesi gerekir.

Milyonlarca insanın hayatının yeniden kurulması gerekir.

Ve bütün bunların bir faturası vardır.

Bugün Avrupa 6,1 milyar euroluk yeni savunma paketini açıklıyor.

Yarın başka bir paket gelecek.

Sonra başka bir paket.

Çünkü savaşın ekonomisi böyle çalışıyor:

Bir harcama diğerini doğuruyor.

Avrupa’nın önündeki asıl sınav, Ukrayna’ya destek verip vermemek değil.

Asıl sınav, bu desteği Avrupa’nın kendi refahını, sanayi gücünü ve mali dengelerini bozmayacak şekilde ne kadar süre taşıyabileceği.

Çünkü güvenliğin bedeli vardır.

Ama ekonomik dayanıklılığın da bir sınırı vardır.

Ve belki de bugün Brüksel’de henüz kimsenin yüksek sesle sormadığı soru şudur:

Savaşın faturası kaç milyar euro olacak değil,

Avrupa bu faturayı kaç yıl boyunca ödeyecek?

***

Bugün söz bizde…
“Zafer, zafer benimdir diyebilenindir.
Başarı ise başaracağım diye başlayarak sonunda başardım diyenindir.”
Mustafa Kemal Atatürk
Bir büyük hareket başlıyordu saatler sabaha karşı dördü gösterdiğinde, tarih 26 Ağustos 1922 idi.
O muhteşem zekası ve öngörüleriyle, Kocatepe’de yerini almıştı Mustafa Kemal Paşa.
Bir milletin kaderini değiştiren o günde ve sonrasındaki tüm zor günlerde, korkusuzca ileri atılan, geri dönmeyi hiç düşünmeyen, o aslan yürekli, değerli atalarımızın Ruhları Şad Olsun…

Erhan Yurdayüksel

26 Ağustos 2026