Ana yolu takip ederek Gevaş’a vardık. Van Gölünün çevresini dolaşan turumuz yavaş yavaş sona eriyor. Saati üç yapmışız. Karnımız acıktı ve tek seçenek olan Akdamar iskelesi karşısında Grand Deniz Restorana oturduk. Van’a gelen herkes mutlaka buraya uğruyor. Turiste doymuş olmalılar ki; ne yemek güzeldi, ne de hizmet. Karşı tarafta teknelerin durduğu iskeleye geçmek için bir demir köprü yapılmış. Her 30 dakikada bir, bir tekne Akdamar adasına geçiyor.

Van Gölündeki dört adadan biri Akdamar. En büyüğü değil ama coğrafyası bakımından yerleşime en uygun olanı. Ada bitki örtüsü çeşitliliği açısından oldukça zengin. Çok sayıda, farklı ağaç türlerini özellikle de badem ağaçlarını barındırıyor. Anlatılanlara göre baharda bu ağaçların çiçek açmasıyla birlikte oluşan muhteşem görüntüleri seyretmeye doyum olmuyormuş.. Ada toprakları yaklaşık 700 bin metre kare civarında. Adanın en yüksek noktası 1912 metre. Akdamar Adasının batısında gri ve sert görünümlü kireçtaşı uçurumları yer alıyor.

Halk arasında adının nereden geldiğine dair hüzünlü bir hikâye anlatılıyor. Bir zamanlar adada Ermeni bir keşiş ile “Tamar” adındaki kızı yaşarmış. Ada’ya yakın kıyı köylerinden birinde oturan genç bir çoban bu güzeller güzeli kıza âşık olmuş. Onu görebilmek için her gece adaya yüzermiş. Tamar, elinde bir fenerle sevdiğini beklermiş. Fakat bir zaman sonra bu durumu fark eden keşiş çok kızmış. Onları ayırmak istemiş. Fırtınalı bir gecede bu sefer feneri o almış ve beklemeye başlamış. Genç adaya yaklaşırken sürekli yer değiştirerek onun yorulmasına neden olmuş. Bitap düşen çoban “Ah Tamar” diye haykırarak son nefesini vermiş. Sevdiği adamın çığlığını duyan Tamar da kendini sulara atmış. “Ah Tamar!” seslenişi zaman içinde değişerek adanın adının “Akdamar” olmasına neden olmuş.

Burada, yazları Ege, Akdeniz kıyısı tatil kasabalarındaki tekne turlarına benzer bir organizasyon kurulmuş. İskelede yolcuların oturması için tahta sıralar bulunuyor. Ben biniş sırasını nasıl kontrol ediyorlar acaba derken, bir görevli, bu tekne kalkıyor diye işaret edince güruh halinde tekneye bindik. Sıra olmadığı için bir düzen söz konusu değil. Teknede yüksek sesle müzik çalıyor. Eğlene eğlene gidiyoruz. Ada,ana karadan yaklaşık 3 km uzaklıkta. Ulaşmak 20 dakika sürüyor ama yolculuk çok keyifli. Göl, deniz gibi olunca… Uzaktan pek küçük gözüken kilise adaya yaklaştıkça büyüyor. Devasa olduğu kadar da zarif bir yapı. Tekneye ödediğiniz ücret kiliseyi gezebilmek için yeterli değil. Onun için ayrı ücret ödemek gerekiyor. Pek ucuz olduğunu söyleyemem. Hafif bir merdivenle, badem ağaçları arasından tepedeki düzlüğe tırmanıyoruz.

Büyük bir bahçe içinde yer alan, Ermeni“Kutsal Haç Kilisesi”, bölgede uzun yıllar hüküm süren Ermeni Vaspurakan Kralı Gakik tarafından M.Ö. 915- 921 yılları arasında, keşiş mimar Manuel’e yaptırılmış. Ermeni sanatının en değerli eserlerinden biri olarak kabul ediliyor. Yapının beden duvarları kırmızı kesme tüf taşlarıyla örülmüş. Kilise merkezi bir kubbe ve onun etrafında dört yapraklı yonca şeklinde, haç planı ile inşa edilmiş. Konik külahında taş malzeme kullanılmış. Dış cephesi, hikâyelerini İncil ve Tevrat’tan alan sahnelerin işlendiği zengin taş kabartma figürler ile dolu. Ayrıca kiliseye ilave yapılar da yapılmış.1021’de Vaspurakan Krallığının yıkılmasından sonra, 1113 yılında manastıra çevrilmiş ve ardından Kutsal Haç Kilisesi olmuş. Ayrıca, 1895’e kadar da Ermeni Patrikliğinin merkezi olarak hizmet vermiş. Eser birçok defarestorasyon geçirerek, 2007 yılında anıt müze olmuş. Halen aktif olarak faaliyet gösteriyor. Senenin belirli günlerinde ayinler yapılıyor.
İsteğiniz zaman dönebiliyorsunuz ama geç kalmamak gerek. Yoksa adada konaklayacağınız bir başka yer yok. Akşam Van’da kalacağız. Oldukça yorucu bir günün ardından iyi bir uykuyu hak ettik.

Ertesi gün bu güzel seyahatin son günü. Uçağımız 22.50’de kalkacağı için Van’da gitmek istediğimiz birkaç yeri daha ziyaret edelim istedik.
İlk olarak Yüzüncü Yıl Üniversitesi kampüsünde yer alan Van Kedi Villasına gittik. Bembeyaz tüyleri birbirinden farklı renkte gözleriyle, Dünyada oldukça önemli bir yeri olan bu türün korunması ve çoğaltılması amacıyla kurulmuş bir araştırma merkezi. Hitit paralarında resmi bulunan Van kedisi, zeki, güzel ve çekici. Onları beslemek, sevmek ayrı bir zevk. Doğum odasına kadar çeşitli bölümlerin olduğu bu yapı gerçekten harika. Şehirdeki kedi evlerinden çok daha düzenli ve temiz. Buraya yakın yine üniversite bünyesinde kurulmuş “Türk El Sanatları Uygulama ve Araştırma Merkezi ”ne uğradığımıza fazlasıyla memnun olduk. Van kilim ve halılarının özel olarak dokunduğu, inanılmaz güzel parçaların yer aldığı, bu yerden ayrılmak zor oldu. Ayrıca yönetimde görevli bayanın sohbetinden de son derece keyif aldık.

Van merkezde daha önceden gözümüze çarpan, adı Kürtçe öğle yemeği anlamına gelen “Firavîn”restoranda yemek yedik. Yerel tatların sunulduğu güzel bir mekân.

Van Kalesinin arkasındaki XVII. yüzyılda yapılmış Kaya Çelebi Camii, Orta Kapı Mahallesinde. Kaya Çelebizade Koçi Bey tarafından 1660 yılında inşasına başlanmış ancak Koçi Bey’in öldürülmesinden sonra inşaatı duran cami ancak 1662 yılında ancak tamamlanabilmiş. İki renkli kesme taştan kare planlı büyük merkez kubbeli, ufak bir avlu ve minaresiyle zarif eser, bitkisel ve geometrik süslemelerle estetik açıdan güzel bir görünüm sunuyor. Güneş batarken oluşan ışık oyunlarıyla sonsuzlukta parlayan bir yıldız gibi.

Toprak yolda biraz daha yürüyünce Hüsrev Paşa Camiini görüyoruz. Cami bir külliye içinde yer alıyor. Van Beylerbeyi Köse Hüsrev Paşa tarafından 1567’de yaptırılmış. Mimar Sinan’ın eserlerinden biri olduğu söyleniyor. Minare ve dış cephelerde iki renkli kesme taş malzeme kullanılmış. Bir gelinle damat caminin avlusunda pozlar veriyor. Bu civarlarda kazılar halen devam ediyor.
Artık havaalanına gitme vakti. Arabayı teslim edeceğiz. Uzun bir beklemenin ardından uçağa binebildik. Doğu Anadolu’yu mümkün olabildiğince saklı cevherleri keşfederek yirmi gün boyunca gezdik. Masalsı güzelliklere şahit olduk. Benim harika Ülkem…

Van Gölünün kıyısını takip ederek Muradiye’ye doğru ilerliyoruz. Göl olduğunu bilmesem “Van Denizi” diyeceğim. Her ne kadar zaman zaman içerlere girsek te, güzergâhımız bundan böyle bu engin maviliğin eşliğinde devam edecek.
Van-Erciş Karayolu, Muradiye ayrımından sapıyoruz. Tendürek Dağından beslenen,Bend-i Mahi Çayı üzerindeki Muradiye Şelalesi, Van’dan 80 km uzaklıkta. Anlatılanlara göre Bağdat Seferine çıkan IV. Murat’ın burada konaklamasından sonra, şelaleye “Muradiye” adı verilmiş.

Şelalenin, 15-20 m yükseklikten, dökülen sularının görkemli görünüşü bölgenin önemli bir turizm merkezi haline gelmesine neden olmuş. Muradiye şelalesi, ilçe merkezinden 10km mesafede bulunuyor.
Şelale girişine, güzel bir park, restoran ve piknik yerleri yapılmış. Çok kalabalık. Suların verdiği serinlik insanı rahatlatıyor. Kış aylarında donan şelalenin görüntüsü muhteşem oluyormuş. Çayın her iki tarafını birbirine bağlayan asma köprü güzel bir görüntü oluşturmuş.
Restorana oturup kahvemizi yudumlayarak, suların melodisi eşliğinde bu inanılmaz manzaranın keyfini çıkarıyoruz. Aşağıya merdivenlerle iniliyor. Aralarda seyir terasları bulunuyor. Burası bölge halkının gözbebeği. Çoluk çocuk gelen ahali, su kenarında fotoğraf çektiriyor. Kim, derenin küçük kayaları üzerinden zıplayarak şelaleye ne kadar çok yaklaşabilirlerse o kadar mutlu oluyor ve hemen zafer fotoğrafının çekimi başlıyor.

Erçiş’e giderken yine Bend-i Mahi çayı üzerindeki tarihi Şeytan Köprüsü görülmeye değer. İki sarp kaya üzerine kurulmuş oldukça dartaş köprü 19.yüzyılda inşa edilmiş. Köprü, altındaki kayalardan hızlıca akan suyun da etkisiyle ürkütücü bir görüntü sergiliyor.
Erciş’e 10km kala, Deliçay üzerindeki “Balık Bendi”ne uğruyoruz. Van gölünde yaşayan inci kefallerin, yumurtalarını bırakmak için, gölün sodalı sularından, tatlı sulara göç etme mücadelesini izlemek istiyoruz ama ne yazık ki zamanını kaçırdık. Nisan ve Mayıs ayları arasında gerçekleşen bu şöleni görmek kısmet olmadı. Halkın “Uçan balıklar” dediği bu balıklar hedeflerine ulaşabilmek için boylarının 20 katına kadar zıplayabiliyorlarmış. Kış aylarını gölde geçiren İnci kefalleri, Nisan ayının ortalarından itibaren suların ısınmaya başlamasıyla birlikte göle dökülen akarsu yataklarında toplanmaya başlıyorlarmış. Buralarda bir süre bekledikten sonra Mayıs ayından itibaren sürüler halinde akarsularda ilerliyor ve yumurtalarını bırakıyorlarmış. Bu göç Haziran ayının sonuna kadar devam ediyormuş. Burası aynı zamanda güzel bir mesire alanı. Balıklar olsun olmasın halkın piknik yapmaya geldiği bir yer.

Erciş, göl kenarında Van’ın şirin bir ilçesi. Yürüyüş yolu, sahile paralel ve oldukça uzun. Yolun sonundaki meydanda yapılan Deniz Feneri hoş bir görüntü çiziyor. Meydanda en fazla ilgimi çeken ise duvara çizilmiş emektar Yeşilçam yıldızları ile halk sanatçılarının resimleri ve onların yazılmış replikleri. Polis, öğretmen ve belediye çalışanlarından oluşan gönüllü ekip tarafından gerçekleştirilen bu performans gerçekten mükemmel. Sahilde tahta malzeme kullanılarak yapılmış dev bir değirmen restoran ve kafe olarak işletiliyor. Yemek için çok güzel bir mekân deyip içeriye giriyoruz. Hava aşırı sıcak olduğu için göl kenarında oturmak iyi olur diye düşünüyoruz. Sularının üzerine yapılmış yüksek tahta ayakları olan iskelede keyifli bir yemek yiyoruz. Bir yanda martılar, öbür yanda suya girip serinlemek isteyenler. Sanki Ege’nin bir sahil kasabasındayız.

Erciş’ten ayrılıp Adilcevaz’a doğru yaklaşık bir saat yol aldıktan sonra kara tarafından içeriye girince, Süphan Dağının eteğinde, tektonik göl, Aygır Gölü’nün harika manzarası bizi karşılıyor. Artık Bitlis sınırları içindeyiz. Göl ve kıyısı, 2019’da, “Kesin Korunacak Hassas Alan” ilan edilmiş. Gölün suyu tatlı olduğundan Alabalık tesisleri bulunuyor. Temiz, berrak hava, gölün güzel mavisi, doğal bitki örtüsü… Muhteşem manzaranın seyrine doyum olmuyor. Kıyıda derme çatma bir kulübeden çıkan çocuklar merakla etrafımıza doluşuyor. Bir keçi sürüsü bize doğru ilerliyor. Etrafta besili kümes hayvanları, oraya buraya koşuşturuyor. Doğa bize ne güzel anlar sunuyor.

Adilcevaz sahil şeridinin kara tarafında, on iki küçük kubbesiyle Anadolu’nun ilk kubbeli camisi olarak tanınan Tuğrul Bey Camii sevimli mimarisiyle pek hoş duruyor.Yapılış tarihi hakkında kesin bir bilgi yok ama XVI yüzyılda Zal Paşa tarafından yenilendiği biliniyor. Bunun için cami“Zal Paşa Camisi” olarak da anılıyor. Ahlat taşıyla örülmüş eserin, kare biçimindeki görüntüsü bir harika.
Caminin üst bölümünden geçen dar toprak yoldan sonra ikinci bir cami yer alıyor. Onun da üstünde, en tepede eski bir kalenin yıkıntılarını görmek mümkün. Adilcevaz Ulu Camii (Eski Cami). Buraya çıkabilmek için biraz yokuş tırmanıyoruz. Cami bir zamanlar medrese olarak kullanılmış. Bu nedenle adı “Hatuniye Medresesi” olarak ta biliniyor. Çevre düzenlemesi yapılmış. Adilcevaz’ı tepeden seyrediyoruz. Tarihi esere ek yapılan cam kapı ve pencereler hiç uygun olmamış tabii. Bahçesine bir kamping karavan yerleşmiş. Sahibi karı koca buradan çok memnunlarmış. Sularını çeşmeden alıp, caminin lavabosunu kullanıyorlarmış. Ayrıca bahçede hanımlar,çocuklar yiyecek içeceklerini getirmişler piknik yapıyorlar. Samimi bir ortam.

Daha bir saatlik yolumuz var. Geceyi Tatvan’da geçireceğiz. Van gölünün kıyısından renk cümbüşü içinde yol alıyoruz. Tatvan’a girdiğimizde artık zifiri karanlık çöküyor. Taşar Royalotele varınca şükür diyoruz ama burada yaşadığımız zorluklar aslında durumun hiç te öyle olmadığını gösteriyor. Tüm gezimiz boyunca karşılaşmadığımız şey bu otelde başımıza geliyor. Resepsiyondaki yetkili daha bir hafta önce verdiği fiyattan çok daha yüksek bir ücret istiyor. Ne kadar böyle şey olur mu dediysek te bir türlü derdimizi anlatamıyoruz. Daha sonra otel sahibi bizimle sohbet edince galiba iyi niyetliler dedik ama çok yanılmışız. Buna kilitlenmeyen oda kapısı da eklenince burada iki günden daha fazla kalmamaya karar verdik. Ağır kırmızı mobilyaların olduğu otel, moralimizi bozmasın diye uğraşıyoruz. Sabah kahvaltısı çatı katında. Tatvan’a gelirken nedense oteli hep göl kenarında hayal etmiştim ama tüm oteller içerideki geniş caddeye sıralanmışlar. Ancak binaların en üst katından göl gözüküyor. Sahilde yüksek binalar yok. Tatvan, Bitlis’in bir ilçesi olmasına karşın ondan daha büyük. Çok kalabalık ve karmaşık bir yapıya sahip. Halk, Doğu Anadolu’nun o misafirperver halkı değil.
Kahvaltıdan hemen sonra Nemrut Krater Gölüne gitmek için harekete geçtik. Türkiye’nin en büyük krater gölü olma özelliğine sahip “Nemrut Krater Gölü” çok görmek istediğimiz yerlerden biri ve Tatvan’dan sadece 20km uzaklıkta. Ana yoldan sapağı bulup dağlara doğru, yılan gibi kıvrıla kıvrıla kâh asfalt kâh toprak ama kesinlikle dar ve zor bir yoldan tırmanıyoruz.

Nemrut Krater Gölü deyince insanın aklına Adıyaman Kâhta’da, zirvesinde tanrı heykelleri bulunan “Nemrut Dağı”geliyor. Ancak bu ad benzerliğinden başka bir şey değil. Biri Adıyaman, diğeri Bitlis’te.
Nemrut adı MÖ 2100’de yaşayan, zalimliği ile ün salmış Babil Hükümdarı Nemrut’tan geliyor.
“Nemrut Kalderası ve Çevresi” doğal sit alanı, “Kesin korunacak hassas alan” olarak ilan edilmiş. 2021’de Avrupalı Seçkin Destinasyonlar (EDEN) projesi kapsamında ‘Mükemmeliyet Ödülü’ alan bu yer muhteşem güzelliklere ev sahipliği yapıyor. Nemrut günümüzde ‘Uyuyan yanardağ’ olarak biliniyor. Volkanik patlamadan önce yüksekliği 4 binden fazlayken şimdi 2 bin 250 m. Dağın kalderası, buralarda süren serin ve nemli iklim ile birleşince toprak biyo çeşitlilik açısından inanılmaz bir zenginlik kazanmış. Ayrıca değişik türden hayvanlar da burada yaşamlarını sürdürüyorlar. Kızıl akbaba, kaya kartalı, boz ayı, yabani tavşan, tilki ve daha birçokları. Şimdilerde bulunmayan çengel boynuzlu dağ keçisi de bir zamanlar bu topraklarda yaşıyormuş. Ayrıca burada bulunan,Buz mağarası, Buhar bacalarının varlığı ise yanardağın etkin ya da her an etkinlik gösterebilme kapasitesinin bir göstergesi. Buhar bacaları denilen yerlerde, kayaların arasından dışarıya sıcak hava çıkarıyor. Solunan havanın astım, romatizma ve eklem ağrılarına iyi geldiğine inanılıyor. Ancak son zamanlarda buhar azalmış.

Nemrut Krater Gölü diye geçiyor ama aslında burada beş adet göl bulunuyor. Söz konusu olan bu göllerin en büyüğüne ulaşmak için epeyce yukarı tırmanıyoruz. Tepeye ulaşıldığında aniden ortaya çıkıveren Büyükgöl’ün görünüşü insanı büyülüyor. Bir zamanlar korkunç alevlerin yuvası şimdi seyrine doyulmaz engin mavi, daha çok lacivert bir göle dönüşmüş. Biraz aşağıya doğru kıvrılınca, sıcak göl, Ilıgöl’e varıyoruz. Kıyısında, yol kenarında, taşların arasından bir sıcak su kaynağı çıkıyor. Sıcak su mineral bakımından oldukça zengin. Ilıgöl’de su sıcaklığının kış mevsiminde 40 dereceye, yaz mevsiminde ise 60 dereceye kadar ulaştığı söyleniyor. Etraftaki kırmızı, mor, rengârenk bitki örtüsü ile gölün yemyeşil görüntüsü kadar huzurlu bir uyum, dinginlik içinde ki, insanı kendine hayran bırakıyor. Tabanında kaynayan volkanik su kaynakları tepeden bakıldığında küçük kabarcıklar halinde gözle görülebiliyor. Gölün suyu, yağmur suları ve sıcak su kaynaklarıyla beslendiği için tatlı. Ilıgöl’ün, alt kısmının yüzeye göre daha sıcak olması, kış aylarında buzlanmasını mümkün olduğu kadar engelliyor.

Göl kenarında ağaçların arasında dar bir çimenlik alanda kamp kurmuş iki karavan gözüme çarpıyor. Çoluk çocuk yüzüyorlar, uzaktan Fransızca konuşmalar duyuyorum. Ziyaretçiler için derme çatma bir kafeterya ve çardak bulunuyor. Sit alanı olduğu için betonarme binalar yapılamamış. Burada manzarayı seyrederek içtiğimiz çayın keyfi anlatılamaz. Kafeteryayı işleten güler yüzlü, amcayla sohbet başlıyor. Yabancı turistler burada bir ay kalıyorlar diyor. O sırada karavanlardan birinin sahibi, Fransız Bey gelip çat pat İngilizce ve Türkçe bir şeyler istiyor. Ben Fransızca konuşunca çok seviniyor. Hemen yanımıza oturuyor. Paris’te yaşayan bir aktörmüş. Kendi yaptığı karavanıyla, tek başına, uzunca bir seyahate çıkmış. Burası kadar güzel bir yere rastlamadığını anlatıyor. Geceleri inen ayı yavrularını beslediğinden bahsediyor. Doğal yaşamın keyfini çıkartıyormuş. Kendisi gibi çocuklarıyla tatile gelen diğer karavanın sahibi Fransız aileyle komşuluk yaptığını söylüyor. Büyükgöl’ün kıyısına gitmek için ayrılıyoruz. Meşe, Huş ve Kavak ağaçları arasından, keyifli yolu takip ediyoruz. Bir masal dünyasındayız.
Büyükgöl oldukça geniş bir alanı, Nemrut’un yaklaşık yarısından fazlasını kaplıyor. Nemrut Krater Göllerinin en büyüğü olan Büyükgöl yarım ay şeklinde ve fitoplankton bakımından bir hayli zengin. Hemen suya girip,bembeyaz kuma gömülen ayaklarımın altındaki şeffaf sudaki bitki türlerini, aralarından geçen minik balıkları inceliyorum. Dev bir akvaryumun içindeyim sanki.

Öğle yemeğimizi yine Bitlis’in ilçesi Ahlat’ta, Altaş Restoranda yiyoruz. Oldukça kalabalık. Turlar burada duruyor. Van gölü balığı inci kefalini tadayım diyorum. Lezzetli bir balık, ama göl balıkları nedense mideme dokunuyor. Sırada “Ahlat Müzesi” var. Bölgede bulunan tüm tarihi eserler burada toplanmış. Hemen yolun üstünde. Selçuklu Mezarlığına çok yakın. Müzenin ilk açılışı 1971 yılı, ama daha sonra 2014’te yenilenmiş. Çok geniş bir alana kurulmuş. Bahçede tarihi mezar taşları bulunuyor. Ana müze büyük değil. Bu topraklardan gelmiş geçmiş devletlere ait eserler sergileniyor. Ahlat Selçuklu Mezarlığı Mezar Taşları hakkında bilgiler içeren bir sunumu seyredebiliyorsunuz. Ahlat,ceviz ağacından ve boynuzdan yapılan bastonlarıyla ünlü olduğu için baston başlıkları ve yapılış tarihi hakkında açıklamalar yer alıyor. Müzenin karşı tarafında aradaki bir yola girince geniş bir alan üzerinde, Ermeni usta Şagirt tarafından yapılmış Kümbet sanki yapıldığı günkü gibi sapasağlam duruyor. Kitabesi olmadığı için yapılış tarihi hakkında tam bir bilgi bulunmuyor. Ancak yapım tekniği ve süsleme özellikleri dikkate alındığında 1285 yılına doğru yapılmış olduğu kabul ediliyor. Muazzam bir taş işlemeciliği ile dantel misali süslü. Yüksek bir kaidenin üzerine oturmuş, çok zarif bir eser. Buradan Emir Bayındır mescidi ve Kümbetinin bulunduğu Selçuklu Mezarlığının arka tarafına gidiyoruz. Ahlat’ta nereye bakılsa bir tarihi eser ile karşılaşmak mümkün. Hepsi de neredeyse aynı alan içinde. Gidip, dönüyor, tekrar aynı yöne gidiyoruz. Türbe ve mescit önlü arkalı sıralanmış. Mescit, 1481 yılında Akkoyunlu Türkmen beylerinden Emîr Bayındır Bey tarafından yaptırılmıştır. Tamamı kesme taştan. Öyle çok büyük değil. Kare bir kaide üzerine oturan kümbetin ikinci katı, sekiz adet bodur sütunların taşıdığı kemerler ile çevrilmiş. Küçük bir basamakla üzerine çıkılabilen kümbet Emir Bayındır’ın ölümünden sonra eşi tarafından yaptırılmış. Kitabesinde mimarının, Azerbaycan ya da Ahlatlı olduğu düşünülen, “Baba Can” tarafından yapıldığı yazmakta. Özbekistan’da gördüğüm kümbetlere çok benziyor. Yolumuza devam edince buraya çok yakın, binlerce yıllık geçmişe sahip mağaralar topluluğu, “Hayalet Şehir” olarak anılıyor. Bir küme halinde hafif yüksek bir tepeye toplanmışlar. Sayıları 30’u bulan mağaralar zaman zaman yerleşim yeri olarak kullanılmış. Ne yazık ki bu yerler halen kamulaştırılamamış. Kışın sahipleri tarafından erzak deposu olarak kullanılıyormuş. İçleri bir hayli ürkütücü. İki katlı olanları da bulunuyor. Bazılarının kapıları kesme taşlarla sonradan örülmüş. İçerdeki bir odanın tavanında 2 tavuskuşu taş kabartma oldukça ilginç.

Bazı mağara girişlerinin üzeri taş oymacılığıyla süslenmiş. Kapadokya’daki mağara evlere benziyorlar. Karşıdaki kavak ağaçlarının altında tarihi olduğunu düşündüğüm mezarlar var. Burası mutlaka değerine yakışır şekilde kamulaştırılıp turizme kazandırılmalı diye düşünüyorum. Burada sohbet ettiğimiz genç bir çift, çocuklarıyla bölgeyi gezdiklerini söyleyince birlikte gezelim diyoruz. Biraz daha toprak yoldan ilerleyince göle akan, küçük bir derenin üzerinde, eğilen ağaçların gölgesinde kesme taştan yapılmış tek gözlü tarihi köprü muhteşem gözüküyor. XIII. yüzyılda yapıldığı tahmin edilen,Emir Bayındır Köprüsü’nün her iki yakasında eğime uygun merdivenler bulunuyor. Son derece zarif bir eser. Gelin ve Damat üzerinde poz veriyorlar. Güzel bir anı. Harika, doğal bir dekor.
Çok merak ettiğimiz yeri sona bıraktık. Türkiye’nin en büyük tarihi mezarlığı olarak kabul edilen ve UNESCO Dünya Kültür Mirası Geçici Listesi’nde yer alan Ahlat Selçuklu Meydan Mezarlığı. Bu kadar büyük bir yer olabileceğini hiç hayal etmemiştim. 210.000 metrekarelik bir alanı çevreleyen mezarlık, günümüze dek sağlam bir şekilde ulaşabilmiş, her biri ayrı ayrı tarihi eser niteliği taşıyan yaklaşık 1500 mezar taşını saklıyor. Mezarlık alanını da kapsayan bölgede yeni bir yerleşim olmadığı için, çeşitli kültürlere ait mimari kalıntıların büyük çoğunluğu sağlam, özgün halini koruyarak günümüze kadar ulaşmış durumda. Yaklaşık 1700 metre rakımlı düz bir arazide yer alan mezarlık alanındaki taşlar bölgenin sert iklim koşullarının etkisiyle 800 yıldır çeşitli bozulmalarla savaşmışlar.

Üzerlerindeki kitabeler ve süslemeler bölgenin geçmişi hakkında önemli bilgiler veren belgeler niteliğinde. XII. yüzyılın son çeyreği ile XVI. yüzyılın ilk çeyreği arasındaki tarihlerde yapılmışlar. Şimdiye kadar yapılan çalışmalarda ancak 500 eser hakkında tam bilgi elde edilebilmiş. Üzerlerinde farklı desen, rölyef ve yazıtlar olan Selçuklu Mezar Taşları farklı kalınlık ve genişlikte. Bezeme ve yazılar oldukça belirgin. Şâhidelerin büyük bir kısmının ayakta durmasıyla birlikte, bir bölümü zemin hareketleri sonucu devrilmiş veya eğik durumda. Ortalama bir ilâ iki metre yükseklikleri var. Mezar taşlarından en yüksek olanı, toprağa gömülü kısmı dâhil olmak üzere, beş metreyi aşıyor. Devasa boyutlar karşısında büyülendim. Çevrede düzenlemeler yapılmış ve halen devam etmekte. Girdiğinizde düzgün, bir yolda yürüyorsunuz. Otlardan temizlenmiş, çiçekler dikilmiş temiz alan, insana huzur veriyor. Mezarlıklar her zaman yaşamların bir özeti. İnsanoğlunun bu dünyadan ayrıldıktan sonra ömrünü nasıl geçirdiğini, nasıl yaşadığını anlatan bir belgesel nitelik taşıyorlar.

Ahlat kalesini de görelim diyoruz. Urartular Döneminden kalan kale 1224 depremiyle yıkılmış. Daha sonra Kanuni Sultan Süleyman, Veziri Zal Paşa’dan bu kalenin onarılmasını isteyince, Mimar Sinan tarafından 1557’de kale yeniden yapılmış. Göl kıyısına yakın olan kalenin surları fazla yüksek olmadığından çok güzel bir manzarası var. Çevresinde su hendekleri bulunuyor. Şehri gölden gelecek hücumlara karşı korumak amacıyla, göl kenarında olduğu bilinen rıhtımdan iz kalmamış. Osmanlı Kalesi sınırı içerisindeki alan, sit alanı olarak ilan edilmiş. Vaktiyle göl kenarına bakan üç kat sağlam demir kapısı, içinde 350 ev, bir camii, bir hamam, bir han, yirmi kadar dükkân bulunduğu kaynaklardan anlaşılıyor. Şimdi sadece surlar mevcut, içerde ise bazı kalıntılar var. Geceyi Tatvan’da geçireceğiz.

Bir Hakkâri kahvaltısını tatmadan ayrılmayalım diyerek Şenler otelin hemen yanında, Eylül Kahvaltı salonuna yerleşiyoruz. Sahibi bayan bizi güleç yüzü ile buyur ediyor. Aman aman o ne lezzetler. Muhteşem. Her şey hakiki. Balın, tereyağın, peynirin hası. Otele tur ile gelen İstanbullu bir bayan da soframıza misafir oluyor. O da buralara hayran kalanlardan.

Hakkâri’de kaldığımız günler boyunca otelin diğer yanındaki “Kahve Deryası” restoranda çeşitli zamanlarda oturduk. Güzel bir yer. Ama yerden çok çalışan genç kızların gülen yüzleri ve içtenlikleri bizi fazlasıyla memnun etti. Pınar turizm okumuş. Sohbet sırasında nereleri gezeceğimizi öğrenmek istedi. Peri Bacalarına gideceğimizi öğrenince hemen benim akrabalarım orada yaşıyor. Sizleri gezdirsinler diyerek adreslerini ve telefon numaralarını verdi.
Kahvaltıdan sonra bizi uğurlamaya gelen Hacı Tansu ile vedalaştık. Sayesinde buraları karış karış dolaştık. Bölgeye sürekli gelen dağcıların önderi. Çok sevdiği şehrini ve civarını gezdirmekten, coğrafyasının özelliklerini anlatmaktan büyük haz alıyor. Topraklarına sevdalı.

Hakkâri’den çıktıktan kısa bir süre sonra, Başkale’ye varmadan, ana yolun sol tarafında bulunan önemli yerleri işaret eden kahverengi tabelada “Doğal oluşumlu Peri bacaları,Travertenler” yazısı tamamıyla yanlış. Peri bacaları burada değil. Burası Akçalı Travertenlerinin olduğu bölge. Birçok kez tabelanın doğru olmadığı söylenmiş ama sanırım pek dikkate alınmamış. Tamamen yanlış yönlendirme. Bu civarlarda internet çekmediği için navigasyonda pek bir işe yaramıyor, zaten çekse de bölgedeki birçok yerin adı bulanamıyor.
Travertenler her ne kadar Van ili sınırları içinde yer alıyorsa da Hakkâri’ye daha yakın. Ana yoldan ayrılarak toprak bir yola giriyoruz. Tepelere doğru zikzaklar çizerek bir tırmanıyor, bir iniyoruz. Bozuk, dar, stabilize yolda toz, duman içindeyiz. Araba hayalet gibi süzülüyor. Vadiler, alabildiğine uzanan ıssız topraklardan geçiyor, bin bir renkte kır çiçeklerinin süslediği tarlalarda durup fotoğraf çekiyoruz. Zorlu yol bitmek bilmiyor. “Ha şimdi vardık, ha şimdi geldik!” diye ilerliyoruz. Ne soracak bir kimse var, ne de bir işaret. Hatta öyle ki zaman zaman acaba dönsek mi diye düşündüğümüz de olmuyor değil. Aslında 35km’lik bir mesafe ama ulaşmak yaklaşık bir saatimizi alıyor. “Doğu’nun Pamukkale’si ”diye adlandırılan, Pamukkale Travertenlerine benzeyen oluşumları görmek için sabırsızlanıyoruz.

Önce Dereiçi mahallesine varmamız gerek. Tepelerde bir yerde birkaç yerleşim görünce, hemen dar yollara girip biriyle karşılaşmayı umuyoruz. Nitekim çocukların oynadığı bir evin önüne gelip durduğumuzda, meraklı bakışlar bize doğru koşturuyor. Travertenler, halkın “Kaplıcalar” dediği yeri, soruyoruz. Çocukların en büyüğü, buradan geriye dönüp kocaman bir kayanın olduğu yerden aşağıya inmelisiniz diyor. Bu arada evden çıkan anne, elinde sıcak, hala üzerinde dumanı tüten keteleri getiriyor. Öyle ya buralarda ikram almadan öylece gidemezsiniz. Şimdi yiyemeyiz deyince hemen bir poşete koyuyorlar. Koca yürekli, gönlü zengin insanlar.

Yeniden yollara düştük ama bir türlü aradığımız yeri bulamıyoruz. O sırada önümüzdeki arabanın da aynı yeri aradığını fark ettim. O durunca hemen biz de durduk. Araçtan inen kişilerle konuşunca yanılmadığımı anladım. Aşağıdaki vadiye doğru inmeliyiz diyorlar. Hep birlikte ağaçların arasından, önümüzdeki yüksek otları iterek kendimize yol açıp, büyük bir dikkatle inmeye başladık. Ortada hala gözüken bir şey yok. Patika yol bile olmadığından bayağı zorlanıyorum. Her inişin bir çıkışı olduğunu aklıma getirmek bile istemiyorum. Rengârenk çiçek denizinin içinde, kelebekler, arılar, bakir doğanın olağanüstü sunumları arasında, hedefe bir an önce ulaşabilmek için sabırsızlanan kâşifler gibiyiz.

Burnuma gelen kükürt kokusu yaklaştığımızı işaret ediyor. Sonunda suların üzerinden perde gibi aktığı traverten basamakları gözüküyor. Buraları fay hatlarının bulunduğu yerler. Hatta yakın zamana kadar meydana gelen depremler büyük kayıplara neden olmuş.200-300 bin yıl öncesinden başlayan ve halen oluşum süreci devam eden doğa harikaları. Muhteşem bir görsel şölen karşısındayız. Mavinin en uçuk tonu ile beyaz, kahverengi rengin buluştuğu havuzlar. Basamaklar arasında sarı tonların hâkim olduğu sarkıtlar, sütunlar. Su sıcaklığı 20-25°C. Travertenleri besleyen en büyük kaynak suyu Karacasu çayı. Pamukkale travertenleri kadar büyük olmasa da burası bir tablo görünümünde. Eğer yol düzelir ulaşım kolay hale gelirse, eminim önemli turizm merkezlerinden biri olur. Bir oraya bir buraya koşturuyor, keyfini çıkarmaya çalışıyoruz. Bu arada bana çok yardımcı olan gençlerden Vanlı Hayrullah Irtak “Aman hocam, buraları yazın, herkes tanısın!” diyor. Keşke zamanımız olsaydı da daha fazla kalabilseydik ama yolumuz uzun. Büyük bir güç sarf ederek, oldukça dik yolu geri çıkıyorum. Nefes nefese arabaya vardığımda soluklanmak için bir süre beklemek zorunda kalıyorum. Sanırım aşağılardan bir yerden de bu güzelliklere ulaşmak mümkün. O zaman bir de şelale görülüyormuş.

Saat 14.30’da tekrar ana yoldan sağa saparak bize tarif edilen Yavuzlar Köyündeki Peri Bacalarına, diğer adıyla Kapadokya’ya benzediği için “Vanadokya” olarak adlandırılan bölgeye doğru gidiyoruz. Ana yoldan 33 km, ara ara toprak ama genel olarak düzgün asfalt yolu takip ederek ancak saat 16.00’da köye varabiliyoruz. Çok yakın değil. Yavuzlar köyü İran sınırına 10km mesafede. Bu arada Hakkârili Pınar’ın verdiği telefon numarasını aradık. Akrabasının bizim arkamızdaki arabada olması ayrı bir tesadüf. Sanıyorum buralarda yabancı bir araç hemen dikkat çekiyor. O önde biz arkada köydeki eve gidiyoruz. Çoluk, çocuk bizi dışarlarda karşıladılar. Tüm aile varmamızı bekliyormuş. Hemen yer sofraları kuruldu. Yemekler hazırlandı. Evin genç kızı Alev ve Hanımlar akşam bizde kalın diye ısrar ediyorlar. Bu nasıl bir misafirperverlik. Çocuklar fotoğraf çektirebilmek için yarışıyorlar. Şimdi sıra Peri Bacalarını gezmekte. Birlikte yürüyoruz. Şurayı da görün burayı da diye koşuşturuyorlar. Peri Bacalarının bulunduğu yerler tel ile çevrilmiş. Burası devlet tarafından, 2020 yılında sit alanı ilan edilerek koruma altına alınmış ama bakımlı olduğunu söyleyemem. Gereken önem henüz gösterilmemiş.

Bu oluşumların meydana gelmesi insanlık tarihinden bile daha eski zamanlara dayanıyor.Yaklaşık 55 km’lik bir alana yayılan bu inanılmaz yeryüzü şekilleri, günümüzden5 milyon yıl öncesine dayanan bir süreçte oluşmaya başlamış. Bölgedekivolkanik Yiğit Dağı’nın püskürttüğü kayaçlar, yağmur suları ve rüzgârınyardımıyla aşınarakPeri Bacalarını meydana getirmiş.Volkanik hareketler sonucu oluşan sıcaklık ve basınç, tüf ile bazaltları sıkıştırıpsertleştirmiş. Bölgede 17 binden fazla Peri Bacası, çok sayıda mağara ve içinde bir zamanlar yaşam sürdürüldüğü anlaşılan oyma kaya evler bulunuyor. Aslında burada yaşam hala devam etmekte. Peri Bacalarına bitişik Yavuzlar köyü sakinlerinin evleri, mağaralarda, depolanan ot, saman ve kışlık erzaklar, barınanhayvanlar. En tepede bulunan kaleye aşağıdaki bir mağaradan çıkılabiliyormuş. Çocuklar isterseniz sizi o tünellere götürebiliriz diyorlar. Biz cesaret edemedik. Köyün yemyeşil doğasında, usul usulakan derenin şırıltısı eşliğinde, hep birlikte yürüyoruz. Israrla bize, kayaların içine taştan oyulmuş bir tahtı göstermeye çalışıyorlar. Tarlalar bin bir renkli, özellikle de mor renkli kır çiçeklerlesüslü. Çocuklardan küçük olanlar, çiçekleri toplayıp bana veriyorlar. İçimdeki mutluluk kelebekleri, doğada uçuşanlarla karışıyor. Çocukların parlayan gözleri neşe saçıyor. Bizi gezdirmekten duydukları mutluluk o minik yüzlere o kadar yansıyor ki anlatmak imkânsız. Arada şarkılar söylüyorlar. Ellerimizi tutan o minik parmaklar sanki hiç bırakmak istemezmiş gibi sımsıkı sarılmış. Biraz ilerde eski bir değirmen ve bizim ayaklarımızı soktuğumuz bir dere var deyip oraya doğru yöneliyorlar. Bu güzel an hiç bitmesin istiyoruz ama ne yazık ki ayrılmak zorundayız. Arabaya binerken gözlerinden dökülen yaşlar o kadar gerçek ki. İnanılır gibi değil. Başka bir Dünya burası.

Yolda bir tepeye tünemiş oldukça yüksek duvarları olan bin 700 yıllık St. Bartholomeus Kilisesini görüyoruz. Daha ziyade manastıra benzeyen Ermeni kilisesinin içinde Hazret-i İsa’nın havarilerinden Bartalmay’ın mezarının bulunduğuna inanılıyor.
Ancak akşam 9’da, karanlıkta, Van’a varıyoruz. Geceyi burada geçireceğiz. Artık oteldekiler bizi tanıdılar.

Mergan Buzulu
Şenler Otelin üzeri kapalı, camekânlı,Hakkâri manzaralı çatı katında birlikte kahvaltı yapmak üzere Hacı ve eşi Safiye ile buluştuk. Bugün yolumuz uzun olduğu için bir an önce yola çıkmak istiyoruz. Bölgeyle ilgili bilgiler kısıtlı ve maalesef çoğu doğru değil. Ama ben bu coğrafyanın bilge kişisiyle gezmenin avantajlarından yararlanıp gezginleri doğru yönlendirmenin keyfini çıkaracağım için içten içe ayrı bir haz duymaktayım.

Bu harika ve ihtişamlı dağları görmek, Mergan Buzuluna yürümek, 4135 m yüksekliğiyle en yüksek zirve Reşko’yu (Uludoruk)daha yakından seyretmek için yola çıkıyoruz. Gönül isterdi ki dağcı olalım bu zirvelere tırmanalım. Ama biz yürümek ile yetineceğiz.

Bugün,milyon yıllık, ülkemizin en büyük buzullarını göreceğiz.Halen Ağrı, Süphan, Erciyes, Cilo ve Kaçkar dağlarında kara buzulları bulunuyor. Günümüzden1,6 Milyon yıl öncesi ile 10.000 yıl öncesi arasındaki zamanda, Dünya Büyük Buzul Çağı’nı yaşarken, üçte biri kara ve deniz buzulları ile kaplıymış. Zamanla,küresel ısınma sonucu, eriyen buzullar şimdi dünyamızın ancak %10’nu kaplayabiliyor. Aslında bu oran bilim insanlarına göre hala pek küçümsenecek bir değer değil.Buzullar, denizlerin aksine, büyük tatlı su depoları. Gezegenimizde,şiddetini giderek arttıran küresel ısınma,atmosfer ve okyanus su sıcaklığının fazlalaşmasına neden olarak, buzulları her zamankinden daha büyük bir hızla eritiyor. Eğer bu böyle devam ederse kısa süre içinde kara ve deniz buzullarının büyük bir kısmının eriyeceği, bununda deniz ve okyanuslardaki su seviyesini yükselterek, kasırga, erozyon, heyelan, sel, gibi doğal afetlere neden olacağı düşünülüyor. Dünyanın açlık, susuzluk, göç, savaş gibi olaylarla büyük bir karmaşaya sürükleneceği öngörülüyor. Bu üzücü tablo ile hiçbir zaman karşılaşmamayı dileyerek, buzulların insanlık tarihi için taşıdığı önemi vurguladıktan sonra gezimize geri dönelim.

Hacı Tansu rehberliğinde çıkacağımız gezi onun geniş arazi aracı ile başlıyoruz. Safiye, dağcı arkadaş Mehdi ve eşim arka koltuklara ben de daha iyi fotoğraf çekebilmek adına ön koltuğa yerleşiyorum. Arabanın bagajında her türlü koşula uygun malzemeler bulunuyor. Karpuz kesmek için bıçaktan tutun, keyif yapmak için kamp sandalyesine kadar her şey mevcut.Hakkâri çıkışında sıcacık tandır ekmeği, karpuz ve kavun alıyoruz. Yemeğimiz hazır.
Etrafı her biri 3000 metrenin üzerinde dağlarla çevrili Hakkâri’den yavaş yavaş çıkıyoruz. “Hakkâri’de Hayat Var” yazısı, şehrin mottosu olarak kullanılmış. Ana yoldan ayrılmadan hemen önce göze çarpıyor. Hacı “Esas siz buraları ters laleler açtığı zaman göreceksiniz.” diyor. Ters lale Hakkâri’nin sembolü. Eskiden Hakkâri ve çevresinde yaşayan Nasturiler sabahları göbeğinden damlayan su nedeniyle çiçeğe “Ağlayan Lale” derlermiş. Hıristiyan âlemince çiçek kutsal kabul ediliyormuş. Bu görsel şölen için nisan mayıs aylarında gelinmeli.

Dağ sıralarının önünden geçiyoruz. Sarı ve siyah tonların hâkim olduğu, Sümbül Dağı, Mere Dağı, Bay Dağı. Sivri kayaları, dar geçitleri, yeşil bitki örtüleriyle ulu dağlar. Arabada çalan Kürtçe, Türkçe nağmeler eşliğinde, coşkuyla akan Zap suyu kıyısından, kıvrılarak giden yol bizi yüksek tepelere doğru götürüyor. Kırıkdağ Köy yoluna giriyoruz. Aslında gideceğimiz mesafe uzun değil ama yolun virajlı, dar ve toprak olması çok zaman kaybına neden oluyor. İlk durak, Tansu ailesinin, yardım ettiği köylülere misafir olmak. Mergan’a çıkarken onlara uğramadan geçmiyorlarmış. Geniş aile hep birlikte yaşıyor. Bereketli arazinin nimetlerinden yararlanıyor. Bahçe meyve ağaçlarıyla dolu. Tek katlı evin yerden yüksek verandası tam dinlenmek için. Misafirperver, yüreği geniş, yoksul insanlar. İnce uzun hanım evin en büyüğü, torunlara bakıyor. Vefat eden Abdurrahman Beyin üç eşinden biri. Beyin 18 çocuğu varmış. Bazıları burada bazıları başka yerlerde yaşıyor. Ailenin geçimini büyük oğlan üstlenmiş. Çayı ocağa koymuş, bizi ağırlamak için hazırlanmışlar. Şırıl şırıl akan, buzul suları ile beslenen derenin kenarında, oraya buraya koşuşturan tavuklar ile doğayla büyük bir uyum içinde yaşam mücadelesi veriyorlar. Biraz keyif sürdükten, sohbet ettikten sonra ayrılıyoruz. Yolda, ikinci durağımız Gêlezu Şelalesi,(Türkçe anlamı: Yukarı dere) yaklaşık 60m yükseklikte kayaların arasından coşkuyla fışkırıyor. Buz gibi akan sudan içmek muhteşem. Zaten Hakkâri ve civarını dolaşırken elinizde boş bir şişe olması yeterli. Her yerde buz gibi akan bir su bulup doldurabiliyor, kana kana içiyorsunuz. Bu ne büyük bir lütufmuş. Biz de çocukluğumuzda İzmir’de musluktan akan suyu içerdik, hatırlıyorum. Oysa günümüzde su, ancak arıtılmış olması, ya da kaynak suyu olması durumunda içebiliyor. Sanayi ile kirlenen sular. Mergan Yaylasına doğru çıkıyoruz. Yol dediğim gibi toprak, dar ve yol kenarında korkuluk yok. Ancak tecrübeli, buraları iyi bilen bir şoförün baş edebileceği türden. İyi ki arabamızla çıkmayı denememişiz. Oldukça çetin bir güzergâh. Yolu kapatan bir koyun sürüsü bizi epeyce beklemek zorunda bırakıyor. Manzara inanılmaz. Gerçek olamayacak kadar güzel. Fotoğraf çekmek için biçilmiş kaftan. Bu durumu kaçırmıyoruz tabii ki. Nihayet Hakkâri’ye 36 km uzaklıkta,2.450m.yükseklikte Mergan yaylasına varıyoruz. Dağ yolunu izleyerek yükselmeye başlıyoruz. Artık buralarda telefonlar işlemiyor. Dış dünya ile İletişim bitiyor.

Dağlarla çevrili, ünlü Reşko’nun eteklerinde, gürül gürül bembeyaz köpükler içinde akan Buzul deresi Ava Spi (Beyazsu),rengârenk çiçekler, otlayan sürülerle, Cilo dağlarının tam ortasında Mergan yaylası. Böyle gürül gürül, köpükler içinde akan beyaz bir dereyle daha önce hiç karşılaşmamıştım. Debisi çok yüksek. Zap suyuna bir an önce kavuşabilmek için acele ediyor sanki… Etraftaki dağların karlı tepeleri, yamaçları, mis gibi hava inanılmaz manzara insanı bambaşka diyarlara sürüklüyor.

Koçerler (Göçerler)çadırları, eşyaları, sürüleriyle yaylaya yerleşmişler. 4-5 km uzunluğunda Cennet Cehennem vadisi olarak bilinen bölgede yer alan yayla, benzersiz bir bitki örtüsüne sahip. Arabamız yanaştığında çoban bir kuzuyu kucaklamış kırpıyor. Herhalde o kadar endişeyle bakmış olmalıyız ki; Bize“Korkmayın kuzuyu öldürmüyorum, sadece tüylerini kesiyorum” deyip bir kahkaha patlatıyor. Buralarda göçebelik, çok eski tarihlere dayanıyor. Göçerler, bölgeye Siirt, Nusaybin,Batman, Urfa gibi illerden gelip düzenlerini kuruyorlar. Bizim gördüğümüz, yaklaşık 30 yıldır Hakkâri yaylalarına göç eden, Siirtli bir aile. Sadece hayvancılık ile geçinen bu aileler yazı Hakkâri yaylalarında, kışı ise Nusaybin, Urfa, Diyarbakır gibi sıcak bölgelerde geçiriyorlar. Cumhuriyetten önceki dönemde yazın kuzey Irak’tan da gelen göçerler, kışın buradaki göçerleri de alarak Irak’a giderlermiş. Tandırda pişen ekmeğin kokusu buram buram yayılıyor. Hemen bize ikram ediliyor. Bambaşka bir lezzet. Sohbet başlıyor. Genelde Kürtçe konuşuyorlar ama hepsi Türkçe biliyor. Yanına çantasını asmış, başına bir poşu bağlamış karizmatik çoban, parlak renkli kumaşlardan elbiseleri ve takılarıyla genç kızlar, saçları darmadağınık küçük kız çocukları, ailenin diğer erkekleri, yaşamlarını bize anlatabilmek için birbirleriyle yarışıyorlar. Hep birlikte fotoğraf çektirmek hoşlarına gidiyor.

O sırada süt sağma ritüeli başlıyor. Biri sabah, biri de akşam günde iki kez, bu işlem yapılıyormuş. Keçiler, koyunlar sıraya giriyorlar. Bazıları sağılmayı beklemeden geçince, merak ediyor nedenini soruyorum. Onların sütü yoktur diyorlar. Akşama doğru şehirden süt kamyonları geliyor. Geçimlerini böyle sağlıyorlar. Mergan zor bir etap. Bastığım yere dikkat etmeliyim. Her ne kadar yürüyüş için destek bastonum olsa da, yine zor. Yola alışık olanların 1,5 -2 saatte aldıkları mesafeyi benim yürüyüşüm ile dört saatte almayı planlıyoruz. Dikenler içinde bir patikadan geçip taşlık bir bölgeye varınca yürümenin zorluğunu daha iyi anlıyorum. Hacı önden yol gösteriyor biz de arkasından onu takip ediyoruz. Küçük sivri taşlara basmamaya özen göstererek ilerliyoruz. Safiye buralara alışık taşların üzerinden seke seke zıplıyor. İki saatten fazladır yürüyoruz. Mergan buzuluna gitgide yaklaşıyoruz. Mehdi, bakıyor benim tempo çok yavaş hemen öne geçip “Ben buzula varıp geri döneyim” diyor. Spihane Buzulu ve Şelalesine varabilmek için iki saatlik bir yürüyüş daha gerekiyor. Yani bu yaylaya gelen ve sporcu olmayan kişiler için bu mesafe gidiş, dönüş, sekiz saat olarak düşünülmeli. Dönüşte sarıçiçeklerin “Beybun”içine oturuyor, dereden karşı kıyıya geçiyoruz. Su o kadar soğuk ki ayaklarımı hissetmiyorum. Çok hızlı ve güçlü aktığı için geçmekte zorlanıyor, birbirimize tutunuyoruz. Kapılsak gidiverecek gibiyiz. Hakikaten Cennet ve Cehennem iç içe.

Ağustos olmasına rağmen bin bir çeşit kır çiçekleri, bembeyaz akan su, kenarında sürüler, beyaz taşlar, siyah dağlar, ürküten yükseklikler, siyahımsı buzul, sert toprak, tepelerden dökülen koyu renk kayalar. Döndüğümüzde, dere kenarına bir örtü seriliyor. Kurt gibi acıktık. Ateş yakılıyor, üzerine konan çaydanlık kısa sürede kaynıyor. Koyun postunda aylarca bekleterek yaptıkları peynirden getiriyorlar. Tereyağı ve yoğurt da. Hacı, kavun, karpuz kesiyor. Herkes bir dilim alıyor. Tandır ekmeği arasına konan peynir o ana damgayı vuruyor. Çok leziz. İştahımız açıldı bu kesin. Suyumuzu hemen yandaki dereden dolduruyoruz. Akşama doğru soğuk kendini hissettirir diyorlar. Bu arada saati beş yaptık. Buralarda hava erken kararıyor. Gün bitiveriyor. Artık dönme vakti. Hafızamıza muhteşem bir anı daha kaydoldu. Böyle harika yerleri çok daha önce görmeliydik. Memleketimin her köşesi ayrı bir güzel.Sarı tozlu yollardan aşağıya Avaspi Vadisine doğru inerken Hacı, yolun solundaki dağın zirvesini göstererek anlatmaya başlıyor. Burada, bir mağaranın önünü prizmatik şekillerle örmek suretiyle yapılmış olan üç katlı ve teraslı bir kilise varmış. Yapının Trabzon’daki Sümela Manastırına benzediğini söylüyor. İçerisinde su kaynağı ve mağara odaları bulunuyormuş. Mar Şalita Kilisesi. Aslında burası Nasturiler’ in bir inziva manastırıymış. İki ayrı yoldan ulaşmak mümkünmüş.Kısa olan tırmanması çok zor, sarp kayalıkların bulunduğu Uleder vadisinden çıkılanıymış. Mate köyünden gitmek ise uzun ama kolay bir yolmuş. Bu yol üzerinde bir de Kaniya Ekid (Asma Çeşme)adında tarihi bir çeşme varmış. Çeşmenin etrafı ve üzeri güneşten korunmak için kubbe şeklinde kapatılmış. Vaktimiz yeterli olsa biz de görmek isterdik.Bizim durağımız Gêlezu Köyünün, tepesinde, Mergan yaylası ve Çılkani( Kırk Çeşme) yol ayrımında eski bir kilise. Gêlezu, eskiden bir Nasturi köyüymüş. Yemyeşil teraslar hala onların izini taşıyor.Tarım yapabilmek için yokuş falan denilmemiş en ufak toprak parçası bile değerlendirilmiş.

Nasturiler, aslında Süryanilerin bir kolu gibi gözükseler de onlardan tamamen bağımsız bir mezhebinin Hıristiyan üyeleri. “Nasturilik” adını kurucusu Nastoryus’tan alıyor.428 yılında Bizans kilisesi Patriği olarak atanan Nasturyos, İsa’nın tanrı olduğu fikrine karşı çıkıyor. Onun Meryem’in oğlu ve Tanrının kulu olduğunu, ancak onun 30 yaşındayken Allah’ın Kelamı indikten sonra, ilahi bir nitelik taşımaya başladığını söyleyerek, Meryem’e “Tanrı’nın annesi” denmesini kabul etmiyor. Tanrı’nın doğurulamayacağını söylüyor. Nasturyos’a göre İsa’nın insanî kimliği ile ilahî kimliği birbirinden ayrı.Hıristiyan dünyasında bu görüşün hızla yayılabileceğinden tedirgin olan Batı Kiliseleri, 431 yılında 250 Piskopostan oluşan Konsil’i,bu görüşlerini tartışmak için Efes’te topluyor. Uzun süren tartışmalardan sonra kiliseler birliği Nasturyos’u sapkın ilan edip aforoz ediyor. O zamandan bu zamana önderlerinin yolundan giden Nasturiler, tarihte Kuzey Irak, İran kentlerine yerleşmişler. Osmanlı topraklarında ise en çok Van ve Hakkâri yörelerini tercih etmişler. Günümüzde bu mezhebin en büyük cemaati Güney Hindistan’ın Kerala eyaletinde yaşıyor.

Hakkâri’de Kürtler, Ermeniler, Nasturiler, Yezidiler ve Yahudiler uzun yıllar birlikte yaşamıştır. Nasturiler 1920 yılında yaşanan olaylardan sonra bölgeyi terk etmek zorunda kalmışlar. Ne yazık ki bu ibadethane tamamen kaderine terkedilmiş, harabeye dönüşmüş. İçeriye küçük bir delikten eğilerek giriyorsunuz. Hiçbir şey kalmamış. Define avcıları tarafından talan edilmiş. Düzgün kesme taştan, kare bir planla yapılmış kilise arkasındaki dağ ile bütünleşmiş kendisine değer verileceği zamanı sessizce bekliyor. Dönüşte tekrar aileye uğruyoruz. Üç yaşındaki torun kendisine ağaç kütüğünden araba yapmış keyifle sürüyor. İnsanın yaratıcılığına ne güzel bir örnek. Binlerce oyuncak arasında mutsuz çocukları düşününce…

Akşam, Hakkâri’ye çok yakın, Depin vadisinde “Yağmur Restoran” suların üstünde serin bir havada nefis bir yemek yiyoruz..

Havaalanından kiraladığımız arabayı sabah otele getirdiler. Yolculuğumuzun bundan sonraki etabını araba ile yapacağımız için rahatız. Anadolu’muzun çok bilinmeyen yörelerini keşfedeceğiz.

Van -Hakkâri yolunun 25.km’sinde Gürpınar ovasında tepeye kurulmuş tarihi Çavuştepe Urartu Kalesini görmek için sabırsızlanıyorum. Yol gayet güzel, geniş. Gelmeden önce durduğumuz benzin istasyonunda, biraz sohbet edip buralar hakkında bilgi aldık. Tabii her yerde olduğu gibi burada da benzinliğin sahibi çay içmeden bizi bırakmadı. Henüz Van ilinin sınırları içindeyiz. Çok sıcak bir gün. Güneş bütün kuvvetiyle tepeyi yakıyor. Ören yerinin bir kapısı yok. Hafif rampa bir yoldan çıkıp, arabayı park ettik. Bir düzlükte aşağıdaki muhteşem manzarayı doyasıya seyredebilmek için tahtadan banklar yapılmış. Urartuların kullandığı tuvalet ve kanalizasyon sistemleri şaşırtıcı düzeyde iyi. Burası yiyecek ambarı olarak kullanıldığı için o yıllardan kalan buğdaylar bulunmuş ama ne yazık ki kömürleşmişler. Tepeden bakıldığında aşağıda görülebilen Urartular tarafından yapılmış su kanallarının, bazı kesimlerinin halen kullanılıyor olmasına şaşırıyoruz. Özellikle günümüzde, çok kısa zamanda harap olabilen yapılar, yollar, inşaatlar düşünüldüğünde…

Minua, halkın deyişiyle Şamram Su Kanalı, Gürpınar Ovası’ndan Urartu Krallığı başkentinin bulunduğu Van Ovasına su getirmek, geçtiği yerlerdeki tarla, bağ ve bahçelerin su ihtiyacını karşılamak amacıyla inşa edilmiş. Yaklaşık 5000 hektardan fazla arazi tarihler boyunca bu kanalın taşıdığı suyla sulanıp, ekilip biçilmiş. Kanalın birçok noktasında bulunan yazıtlarda Urartuların en büyük tanrısı Haldi’nin gücü ile bu kanalların Kral Minua tarafından yapıldığı belirtilmekte.

Çavuştepe, M.Ö 764-735 yılları arası Urartu kralı I.Sardur tarafından iki tepeye kurulmuş bir kale şehri. Aslında bir eyalet merkezi. Buraları Mehmet Kuşman’dan soruluyor. Mehmet Bey’in güzel bir hikâyesi var.1940 yılında Gürpınar’da doğmuş,20 yaşındayken Çavuştepe ören yeri kazılarında bekçi olarak çalışmaya başlamış. Tapınakta yapılan kazılar sırasında üzerinde Urartu dilinde bir kitabeye rastlanan bir duvar bulununca, Kuşman bu yazıya çok ilgi duymuş. Acaba ben bu yazıyı çözer, okuyabilir ve yazabilir miyim diye kazı ekibindekilere sorduğunda kendisine ilkokul diploması ile bunun hayal bile edilemeyecek kadar zor olduğu söylenmiş.Zira günümüzde bile, Dünyada bu yazıyı okuyabilen bilim adamı sayısı 40’ı bulmuyor. Ama Mehmet Kuşman hiç yılmamış. Hatta bütün hayatını buna adamış. Nerede bir Urartu yazısı var oraya gitmiş. Urartular hakkında bulduğu tüm kitapları okumuş. Urartuların yerleştiği topraklardaki tüm yazıtları incelemiş hatta komşu ülkelerdekilere bile gitmiş. Böylece Dünyada Urartu dilinde yazabilen tek kişi olmayı başarmış. Kuşman, artık çok yaşlandığı için bu görevi bırakmak istiyor. Gelenlere Ören yerini gezdirip bilgiler veriyor ama en güzel şey de öğrenmek isteyenlere Urartu’ca öğretiyor. Hem yazmayı, hem de okumayı. Urartu yazısı ile işlediği yerel taşları satarak, dilin yaşaması için çaba harcıyor. Takdir etmemek elde değil. Azmin elinden hiçbir şey kurtulmuyor.
Zernek Baraj gölü muhteşem manzarası ile bizi büyülüyor.

Yola devam diyerek, Urartuların bir başka şaheseri, Hoşap kalesine, adım adım yaklaşıyoruz. Güzelsu mahallesindeyiz. Kale kartal yuvası gibi, büyük bir kaya kütlesinin üzerinde doğa ile uyum içinde yükseliyor. Sanki bir Ortaçağ şatosu. Ana yoldan ayrılıp, kalenin arkasına doğru kötü bir toprak yoldan kapıya ulaşmaya çalışıyoruz. Bereket ki fazla sürmüyor. Kalın duvarlar en alt kısımlarından, aşağı yukarı 2 m. yüksekliğe kadar, taş, sonra ise yöre halkının “bat” dediği bir çeşit kerpiç malzemeyle döşenmiş. Çok yüksek. Kayalar arasına gizlenmiş ihtişamlı kale, küçük kapısı ile tam bir tezat oluşturuyor. Evliya Çelebi Seyahatnamesinde,1650 yılında Hoşap kalesine geldiğinden bahsediyor. İzlenimlerini anlatırken Osmanlıda genelde kale kapıların ağaç üzerine demir kapılar olduğunu, ateş edildiğinde ağacın yandığını ve demirlerin döküldüğünü,oysaki bu özelliklerin Hoşap kalesi için söz konusu olmadığını, zira kale kapısının her kanadının üç yüz kantar Nahcivan demirinden yapıldığını, ağaç malzemenin ise hiç kullanılmadığını belirtiyor.

Kale giriş kapısı üzerindeki kitabede 1052 (1642) yılında Mahmûdî Beyi Sarı Süleyman tarafından yaptırıldığı yazılı.Engebeli bir araziyi çeviren dış kale surları içerisinde halen 30 kadar köy evinde yaşam sürüyor.Harika bir eser.
Başkale ilçesi yakınlarındaki virajlı bir bölgeyi geçmek zorundayız. Burası Halk arasında “32 viraj” diye biliniyor. Yol özellikle kışın sürücülerin korkulu rüyasıymış.
Başkale’ye ana yoldan ayrılarak giriyoruz. Öğle yemeğimizi burada yiyeceğiz. Çok lezzetli bir kuru fasulye yanında enfes bir salata, sıcacık ekmek. Sonra da lokantanın önüne oturup çay içerek etrafımızı saran grupla,gitmeyi düşündüğümüz yerler hakkında sohbet ediyoruz. Fazla turistin uğramadığı Başkale’de halk bizi meraklı gözlerle izliyor. Herkes konuşabilmek için birbiriyle yarışıyor.

Öğleden sonra saat dört gibi Hakkâri’ye varıyoruz. Çok geç değil. Şehre Zap suyu eşliğinde giriyoruz.Yüksek bir yere konumlanmış şehrin ana caddesine varabilmek için sanki hiç sonlanmayacakmış gibi görünen bir yokuşu tırmanıyoruz.Bu konuda şehir Tunceli’ye benziyor. Şenler oteli sora sora bulduk. Hakkâri çok görmek istediğimiz ama bunca yıldır Anadolu’nun hemen hemen her yerini dolaşmamıza rağmen bir türlü göremediğimiz bir şehir. Her anı iyi değerlendirip, havasını solumak istiyoruz.
Gezi hazırlıkları yaparken, her zamanki gibi bu bölgeye gelen gezginlerin yazılarını okudum. Hakkâri dağları deyince adı geçen bir isim dikkatimi çekti. Hacı Tansu. Hemen mail adresini bulup, kendisinden yöre hakkında bilgi istedim. Adeta bir sınav niteliğindeki sorularımı detaylı bir şekilde, sabırla yanıtladı. Bölgeyi tanımadığımız için, bilen biriyle gezmenin çok daha iyi olacağını düşündüm ki; bu fikrimde hiç yanılmamışım. Şenler otel, güzel, tipik, temiz bir Anadolu oteli.Hakkâri’ye gelen turlar da bu otelde konaklıyor.Güler yüzle “Hoş geldiniz!” diyen görevliler, hemen otelin arkasındaki otoparka arabayı bırakmamızı istediler. Cadde oldukça dar olduğu için, kısa bir süreliğine bile olsa durmak zor oluyor. İçeriye girdikten çok az bir süre sonra Tansu Hoca bizimle buluşmaya geldi. Bir saat içinde otelin yanındaki kafede oturmak, sohbet etmek için sözleştik.Kendisi gibi eşi Safiye Hanım da hoş sohbet biri.

1972 yılında, Hakkâri’de doğup büyüyen Tansu Hoca, halen Hakkâri Cilo Dağcılık ve Doğa Sporları Kulübü Başkanı.Şehrine ve onun doğasına sevdalı. Etrafı yüksek dağlarla çevrili Hakkâri’de geçen çocukluk ve gençlik yılları,yaylalara, yamaçlara, kayalara, dağlara tırmanarak geçmiş. Hala da tırmanmaya devam ediyor. Dağcılık sporunu bilmeden, dağcılığa başlamış. Fotoğrafçılık konusunda da bir hayli ilerleme kaydederek, çektiği doğa fotoğraflarıyla birçok kişisel sergi açmış, sergilere katılmış. Dağlar hakkında kitaplar yazmış. Ülkenin en güzel, en görkemli, en muhteşem dağlarının Hakkâri’de olduğundan bahsediyor. Onlardan söz ederken gözlerinin içi parlıyor. Herkesin, Hakkâri’nin bakir ve doğal coğrafyasını görmesi, gezmesi,tanıması onun en büyük arzusu. Bölgenin Sarp kayalıklarının, derin vadilerinin, milyon yıllık buzullarının, buzul göllerinin, endemik bitki örtüsünü ve tarihi dokusunun gelen herkesi büyüleyeceğini söylüyor. Kitaplarında, Hakkâri, Cilo, Sat, Geverok, Çarçelan dağları, Zap vadisi ve diğer vadileri anlatıyor. “Hakkâri Dağları ve Doğa Sporları Rotaları” adlı kitabında ise yıllarca gidilemeyen, dağların tırmanış rotalarını ayrıntılı bir biçimde çiziyor.

İlki 1900 yılında olmak üzere, bu güne kadar aşılmış rota bilgileri ayrıca günübirlik ve kamplı doğa yürüyüş rotaları, Kano, rafting, dağ bisikleti gibi sporların ayrıntılı rotaları kitapta yer alıyor. Tanıdığım değerli insanlardan biri Hacı Tansu.

Bugün 4 Ağustos, eşimin doğum günü. Tansu Hoca ile ona bir sürpriz yapmayı planladık. Akşama doğru bizi otelden almaya gelen Tansu çifti ile yemek yiyeceğimiz yere doğru yürüyoruz. Hakkâri’nin ters açan lale simgelerinin yer aldığı duvarın önünden geçerek, Hakkâri evi Cafe / Restoran’a geliyoruz. Dağlara bakan bahçede bizim için ayrılmış masaya oturuyoruz. Buralarda Tansu hocayı tanımayan kimse yok. Hemen yanımıza gelen restoran sahibi ile sohbet ediyoruz. Bize yöre düğünlerinin ana yemeği “Doğaba”hazırlamışlar. Enfes doğrusu. Hava hafif serin. Pek güzel bir yer. Çoluğu çocuğuyla gelen halk, masalara oturmuş sohbet edip bir şeyler yiyor ve tabii ki çay içiyorlar. Çay, Doğu Anadolu’nun vazgeçilmezi. Yemek bitiminde gelen yaş günü pastası, eşimi çok şaşırtıyor ve inanılmaz mutlu oluyor. Nefis yapılmış. Güzel bir gecede, yeni dostlarla sohbet. Otele yürüyerek dönüyoruz. Yarın çevre gezilerimiz başlıyor. Sabah kahvaltıda buluşmak üzere sözleşip ayrılıyoruz.

Uzun zamandır görmek istediğim Doğu Anadolu şehirlerini kapsayan geziye Van’dan başlamaya karar verdik.
Aslında iki Alman arkadaşımızla birlikte gidecektik.Uzun uzun planlar yapıldıama ne yazık ki onların son anda geçirdikleri kaza gelmelerine engel oldu. Her şey kısmet diye boşuna dememişler.
Eşimle birlikte çıktığımız yolculuk ,Ağustos’un ilk günü, uçağımızın İzmir’den 11.10’da hareket etmesi ve 13.15’te Van, Ferit Melen Havalimanına inmesiyle başladı. SunExpress Havayollarının İzmir çıkışlı direk uçuşları İzmirliler için büyük bir fırsat oldu. Özellikle yurtdışı seyahatlerinde İstanbul aktarmalı uçuşlar bir hayli yorucu oluyor. Ancak uçuşun son hafta aniden bir gün önceye alınması bütün planları altüst etti. Tüm Dünyayı etkileyen KüreselCOVID-19 salgınının yarattığı ekonomik kriz uçuşlarda birçok değişikliklerin yapılmasının nedeni. Sanırım doluluk oranları hesaba katılıyor. Hatta birçok uçuşta el bagajı ile seyahat etmek daha ucuz olabiliyor. Artık bagajlı, bagajsız diye iki farklı fiyat görmek mümkün. Biz Van gezimize iki gün ayırmıştık ama birdenbire üç gün olmak zorunda kaldı. Bu durum özel programı olanlar için zor ama bizi pek etkilemedi.

Havaalanı oldukça küçük, çıkışta karşılaştığımız ünlü Van kedisi ve yavrusunu simgeleyen heykel ise devasa boyutta. Otelimiz şehir merkezine uzak değil.“Double Tree by Hilton Otel ” ana cadde üzerinde. Hemen kiralık araba bulamadığımız için, arabayı Hakkâri’ye giderken almaya karar verdik.

Van şehrinin konumlandığı, Van Gölü havzası Kalkolitik dönemden beri, gerek verimli toprakları, çok sayıda akarsuyu ve zengin bitki örtüsü, gerekse uygun iklim koşullarına bağlı eşsiz doğası nedeniyle, M.Ö. 5000 ve 3000 yıllarından itibaren,çok sayıda medeniyete ev sahipliği yapmış. Tarih boyunca, tercih edilen yerleşim bölgelerinden biri olmuş. Bu toprakların ilk efendisiOrta Asya’dan göç eden Hurriler’miş. Onlardan sonra yine Orta Asya’dan gelen Urartular bölgeyi ele geçirip,M.Ö. IX. yüzyılda Urartu Krallığını kurup, krallığının başşehrini de Van (Tuşba) yapmışlar.Bu kadim topraklar, Medler, Roma İmparatorluğu, Ermeni Derebeyleri, Partlar, Sâsânîler, Asurlular gibi tarihin eski çağlarından beri birçok medeniyete kucak açtıktan sonra 1071 Malazgirt Zaferiyle Türklerin eline geçmiş.

Bu güzel şehir sizi hiç ummadığınız bir anda, ummadığınız bir yerde geçmişe çekiveriyor. Amerika’nın Texas Eyaletinde de “Van” adında bir şehrin olması ne ilginç. Aynı şekilde Almanya’nın Berlin kentinde bir gölün adı da “Van Gölü”(Wannsee). Seyahat yazılarımı yazarken karşılaştığım bu tür tesadüfleri çok hoşuma gidiyor. Bu gezimde bu tür yer adı benzerlikleriyle birkaç kez karşılaştım.

Otelimiz Van Gölüne bakıyor. Aslında Van’da “Göl” demiyorlar. “Deniz” diyorlar ki bu konuda çok haklılar. Göl Türkiye’nin en büyüğü, Dünyanın ise en büyük,sodalı gölü olarak biliniyor.
Nemrut dağının volkanik patlaması sonucu oluşan gölün suları tuzlu ve soda içeriyor.
Otele yerleştikten hemen sonra,taksi ile şehir merkezinegidiyoruz. Ödediğimiz fiyat oldukça yüksek. Ulaşım konusunda daha fazla bilgi edinince, geç de olsa şehir içi ulaşımının dolmuşlarla çok daha kolay ve uygun olduğunu anlıyoruz.

Resepsiyondaki bayan, yöresel yemekleri denemek istediğimizi söyleyince hemen tek bir ad veriliyor. “Van Menceli” Mencel Kürtçede “Kazan” anlamına geliyor. Tek kelime ile harika bir yer. Önce ayran aşı çorbası, ardından “Keledoş” ve kuzu İnciğin tadı damağımda kalıyor. Ev baklavasını da unutmamak gerek, ağızda dağılıyor.

Ara sokaklardan dolaşarak şehrin ana caddesine, Cumhuriyet caddesine çıkıyoruz. Hemen hemen tüm Doğu Anadolu’da rastlanan, genelde erkeklerin oturup çay içtikleri kafelerin küçük tahta tabureleri ve yüksek olmayan masaları sokak ortalarına kadar taşmış. Caddenin sağı solu kuyumcu dükkânlarıyla dolu. Van’da kuyumculuk sanatı çok eskilere dayanıyor. Değişik takılar göze çarpıyor. İnce ve detaylı bir işçilik hâkim. Doğu Anadolu düğünlerinde geline takılan takılar büyük önem taşıyor.

Van’da dikkatimi çeken bir başka şey ise, caddelerin çok kalabalık olması. Yürüyebilmek için zorlanıyoruz. Sanki İstanbul’un İstiklal Caddesindeyiz, insanlar üstümüze, üstümüze geliyor. Sonradan bunun nedenini öğreniyoruz. Van, İran sınırına sadece 2,5 saatlik bir mesafede. Böyle olunca İran’dan Van’a günübirliğine ya da uzun tatil geçirmek amacıyla çok sayıda turist geliyor. Tüm vitrinlerde Farsça, Arapça yazılar var. İranlı turistler fazlasıyla alışveriş yapıyorlarmış. Hatta öyle ki Vanlı bir genç kızın bize anlattıklarına göre çok büyük bir giyim mağazası tüm mallarını sattığı için saat 15’te kapılarını kapatmış. Bazı İranlılar ise Van’da çalışıyor ya da iş kuruyorlarmış. Bu yüzden otel sayıları çok fazlalaşmış. Anlaşılan Van onlara kendi ülkelerinden sonra ayrı bir nefes olmuş. Esnaf yerli halka artık fazla itibar etmiyormuş. Anlaşılan bu turizmin iki farklı yüzü var.

İpekyolu Belediyesi tarafından yeni yapılan Atatürk Sanat Galerisi çok modern. Önündeki parkta güzel heykeller ve bir havuz var. Geceleri su ve ışık gösterisi yapılıyormuş. Biraz daha ilerleyince yolun karşı tarafında Feqîyê Teyran’ın bir şiirinin yazılı olduğu küçük ama şirin bir park göze çarpıyor. Feqîyê Teyran(1590- 1660)Van’ın Bahçesaray ilçesinde doğmuş önemli bir şair, masal ve destan yazarı. Eserlerinin tümünü Kürtçe yazmış. Kuşların diline hâkim olması onun büyük özelliğiymiş. Yine cadde üzerinde eski tekel binası, yeni onarılmış. Valilik binasının önündeki meydanda bir Atatürk heykeli yükseliyor.
Altında da Atatürk’ün şu sözü yer alıyor; “Diyarbakırlı, Vanlı, Erzurumlu, Trabzonlu, İstanbullu, Trakyalı ve Makedonyalı hep bir ırkın evlatları, hep aynı cevherin damarlarıdır”(Atatürk)

Meydana çok yakın bir yeraltı alışveriş merkezi dikkatimi çekiyor. Anlaşılan kışın zor şartlarında halk üşümesin diye yapılmış. Rus Pazarına doğru ilerliyoruz. Rus pazarı deyince oraya ait ürünler bekledik ama her çeşit mal var. Belki de daha eskiden buraları çok fazla canlıymış. Gezimizi tamamladıktan sonra bir taksiye atlayıp,7 kilometre uzunluğunda ağaçlarla çevrili, dünyanın ikinci, Türkiye’nin en uzun caddesi olan, İskele Caddesinden geçip sahile varıyoruz. Van gölü kıyısındaki Martı Kafede oturup, gölün keyfini çıkarıyoruz. İklim değişikliği nedeniyle göl sularının çekilmesiyle birlikte 60 yıllık eski Tatvan iskelesinin ahşap kazıkları su yüzüne çıkmış. Artık otele dönme vakti. Bir hayli yorulduk.

Ertesi gün güzel bir havada, otelimizin bahçesinde kahvelerimizi büyük keyifle yudumluyoruz. UNESCO “Dünya Mirası Listesi” ne adını yazdıran Van’ın muhteşem kalesini görmeyi hedefliyoruz. Otelimiz İranlı turistler ile dolu. Tek tük Türkler var.
Van şehrinin sembolleri arasında yer alan bu görkemli yapı Urartu Kralı I. Sardur tarafından M.Ö. 840-825 arasında inşa edilmiş.

Dağ gibi yekpare bir taşın üzerine yapılan tipik bir Urartu kalesi. Çevre düzenlemesi oldukça iyi ve ören yeri çok büyük bir alanı kapsıyor.2700 yıldan fazla bir zamandır ayakta durmaya çalışan bu yapıt, tüm ihtişamı ile şehri tepeden izliyor. Hemen girişte tipik Van evi, kafe ve ünlü Van kilimlerini satan bir dükkân göze çarpıyor. Kalenin tepesine çıkabilmek için ağaçlar arasından geçerek, hayli dik bir rampayı tırmanmak gerekiyor. Eşim bu tırmanışı göze alamadığı için, beni aşağıdaki kafede beklemeye karar verdi. Kendisi yıllar önce buraya geldiğinde ana kaleye daha kolay ulaşıldığından söz etti. Tüm bu düzenlemeler yapılmadan önce.

Kaleyi gezen Türk ve Ermeni gruplara rastladım. Tam layıkıyla gezebilmek için en az üç saati ayırmak gerek. Kaleye çıkan yürüyüş yolları yapılırken aralarda tarihi yollardan da örnekler bırakılmış. Çok güzel. Kartal yuvası gibi tepeye yerleşmiş kaleyi yakından görebilmek için, yürüyüş yollarından yapılan bu zorlu tırmanış size muhteşem manzaralar sunuyor. Şehrin tepeden 360 derece görebilen panoramasına hayran olmamak mümkün değil. Bir zamanlar Van gölü kıyısında yer alan kalenin surları içinde bulunan tek minareli Süleyman Han Cami, askeri amaçlı kerpiç ve taştan çeşitli yapılar, Osmanlı döneminden kalma. En tepeye görkemli bir Türk bayrağı dikilmiş.

Savunmayı sağlayan surlar, burçlar ve kuleler, hepsi moloz taş, kerpiç ve kesme taş gibi malzemeler kullanılarak yapılmış. Asıl tarihi şehir, kalenin güneyinde kurulu. Sardur Burcu, Analı-Kız açık hava tapınağı, krallara ait kaya mezarları ve en ince ayrıntıları ile binlerce yıllık eserleri fotoğraf karelerine sığdırabilmek için herkes ayrı bir çaba içerisinde.

Kaleye tırmanmadan önce aşağıda bir taş köprüden geçiyorsunuz. XVII. yüzyıl gezginlerinden Evliya Çelebi “Seyahatname” adlı eserinde Van kalesi ve civarını en ince detayına kadar anlatırken bahsettiği Horhor Bahçeleri ve Çeşmesi’ burada bulunuyor. Hakikaten her yerden su fışkırıyor. Ağaçlar ulu. Turistler aceleyle kaleye doğru tırmandıkları için bu güzel alana dikkat etmiyorlar. Ayrıca kayalarda Urartu çivi yazıları var. Bambaşka bir dünya. Van kalesi öyle bir yer ki ne kadar fazla kalırsanız o kadar çok ayrıntı görebilirsiniz.
Kalenin çıkışında geniş yollardan yürüyerek Van Müzesine varıyoruz. Ben Van’da iki arkeoloji müzesi olduğunu düşünüyordum ama tek bir müze var. Modern bir bina ve oldukça büyük bir alana kurulmuş. Müzenin girişinde sizi bir Urartu yazısı karşılıyor. İçerde çok sayıda Urartu çivi yazılı zafer stelleri, Akkoyunlu ve Karakoyunlulara ait koç ve koyun şeklindeki mezar taşları ilgi çekiyor. Urartular, Roma, Bizans, Selçuklu, Osmanlı dönemlerine ait eserler, sikkeler, tunç altın ve gümüşten bilezikler, küpeler, Urartu adak levhaları müzenin değerli hazineleri. Urartu halk inanışlarını yansıtan levhalar üzerine dinsel, büyüsel konular işlenmiş. Güzel bir müze. Müzenin hemen hemen tam karşısında Analı- Kız açık hava tapınağı, Abdurrahman Gazi Türbesi ve kapısında asırlık bir çınar ağacı bulunuyor.

Hava o kadar sıcak ki, yürümek gitgide zorlaşıyor. Tam bu güzel yapıların bitişiğinde “Gülistan Bahçesi” adında yeni bir parkın açılışı yapılmış. Parkta endemik gül türleri görülüyor. Mis gibi koku etrafa yayılıyor. Adeta bu tarihi doku canlanıyor. Sanki yüzyılların geçmişi bu güzel bahçede geziniyor. Son bir gayretle, Urartu’nun doğurganlık ve sanat tanrıçasının adı verilmiş olan “Arubani Bedesteni ”ne ulaşıyoruz. Burada Van geleneksel takı sanatı halen sürdürülmekte.1915 yılına kadar 120 atölyenin bulunduğu Van’da savatlı gümüş işlemeciliği artık çok az sayıda usta tarafından yapılabiliyor. Nesilden nesile aktarılan bir kuyum sanatı. Savat, gümüş üzerine yapılan siyah süsleme işçiliğine deniyor. Bedestenin hemen yanında Van Kedi Evi bulunuyor. Van kedisi,bembeyaz tüylü, bir gözü mavi, bir gözü yeşil, Van yöresine özgü bir kedi türü olarak tanınıyor. Van’da birçok yerde, örneğin bir restoranın bahçesinde küçük de olsa böyle bir kedi eviyle karşılaşmak mümkün. Vankedisi, Van’ın önemli sembollerinden biri. Artık çok acıktık. “Aşiyan Ev Yemekleri“ adlı restoranda yediğimiz yöresel yemeklerdensonra, Tuşba belediyesi tarafından yaptırılan, “Geleneksel Van Evleri” ne gitmek istedik. Dolmuş şoförü “Binin, ben çok yakınından geçiyorum” deyince hemen atladık. Ama öyle olmadı. Bizi anayolda bıraktı. Evler kartal yuvası misali çok tepede. Kalecik mahallesinde. Sorduk soruşturduk. Buradan yukarı çıkmanın çok zor olduğunu öğrenince çareyi otostop yapmakta bulduk. Bir bayan hemen durdu. Hemşireymiş. Bizi kapının önüne kadar bıraktı. Van’dan sonra Hakkâri’ye gideceğimizi söyleyince, çok sevindi, ziraoralıymış. Van şehrinin geleneksel konaklarıörnek olarak inşa edilmiş. Şehre 830m yükseklikten bakıyorlar. .Güzel bir seyir terası, restoran yapılmış. Ortada hiçbirgörevli yok. Gördüğümüz ilk memura rica minnet edinceevlerden birini açtırıp gezebildik. Bu evlerde okul etkinlikleri yapılıyormuş. Oradan bir dolmuş ile önce şehre, ardından da otele döndük. Artık bu dolmuş işlerinde bayağı ustalaştık. Dolmuşlar çok kalabalık. Ayakta yolcu alınıyor, hepsi hıncahınç dolu.

Ertesi sabah ünlü Van kahvaltısını tatmak amacıyla Edremit yolu üzerinde bulunan Sütçü ’ye gittik. Van kahvaltısına “Coğrafi İşaret Tescil Belgesi” verilmiş. Restoran çok büyük bir alanda kurulmuş, Van gölünün kıyısında. Girişteki duvarlarda buraya gelen ünlülerin fotoğrafları asılı. Ağaçların gölgesinde güzel bir bahçesi var. Personel sayısı fazla olmasına rağmen servis oldukça yavaş. Sonunda sofra donatılıyor. Van balı, yoğurt kaymağı, süt kaymağı, yayık tereyağı, otlu peynir, cacık, örme peynir, kavurmalı yumurta, Murtuğa, Kavut, Gencirun, say say bitmiyor. Nefis bir kahvaltı. Hatırı sayılır bir ücret ödüyoruz. Hava çok güzel. Kahvelerimizi bahçede içiyoruz. Orada da küçük bir Van kedi evi göze çarpıyor. Garsonlardan Ahmet Çarur bizimle sohbet ediyor. Ondan Edremit hakkında bilgi alıyoruz.
Ama Edremit’e gidebilmek için yolda bir hayli dolmuş bekledik. Türkiye’de iki tane “Edremit” adında ilçe bulunuyor. Bunlardan biri Balıkesir’in, diğeri ise Van’ın ilçesi. Edremit Van’a 18km uzaklıkta, şehrin en gelişmiş ilçesi. Van gölü kıyısında yer alan ilçe kamping alanları, sahil lokantaları, plajlarıyla tam bir sayfiye kasabası görünümünde. Ayrıca buranın tarihte önemli bir rolü var. Yazılı kaynaklar Van Kalesi ve Urartular tarafından inşa edilen yapılarda kullanılan taşların Alniunu Kentindeki taş ocaklarından taşındığı söylüyor. İşte adı geçen bu kent günümüzün Edremit’i.

Gölde yüzmeyi planladığımız için Edremit’i geçtikten biraz sonra bir plaj görünce hemen iniyoruz. “Kumsal-Beach Plaj-Piknik Alanı.” Girişte alınan ufak bir ücret karşılığında, sahildeki şemsiye ve şezlonglardan faydalanabiliyorsunuz. Çok düzgün olmasa da fena değil. Göl suyu bana çok tuhaf geldi. Biz denize alışanlar için zor. Su balçık gibi ama kumsal güzel.Biraz serinledikten sonra Edremit’e geri dönüyoruz. Sahilde düzenlemeler yapılıyor, çiçekler ekiliyor. Acaba bugün Gevaş’a gidebilir miyiz diyoruz ama en sonunda gezinin bitişinde gitmeye karar veriyoruz. Yemekten sonra bir taksi ile Kız Kalesine (Edremit Kalesi) çıktık. Van denizine tepeden bakış. Muhteşem bir manzara. Çiçekler içinde güzel bir park ve kafeterya.Tarihte buraları bağ, bahçeleriyle ünlüymüş. Şimdi de aynı. Yeşil gölün mavisiyle buluşuyor. Urartular zamanında yazlık saray ve tören yeri olarak kullanılan bu yerde şimdi güzel düzenlemeler yapılmış muhteşem bir seyir yeri oluşturulmuş. Süphan dağı, Van gölü ve Van şehrinin en panoramik manzarasına sahip tepeye hayran kaldık. En güzeli de yer yer yürüyüş yollarında kullanılan tahtaların eski tren raylarından sökülmüş olması.Fazlasıyla ilgimi çekti. Ayrıca engellilerin rahat hareket edebileceği yollar çok iyi düşünülmüş.

Aşağıya doğru inerken restore edilmiş bir Ermeni kilisesi dikkatimizi çekiyor. Hikâyesi de bir o kadar ilginç. Ermeniler bu kiliseyi XV. yüzyılda inşa etmişler.1915 olaylarında Ermenistan’a giden Gayane Üstün, defalarca Van’ı ziyaret ettikten sonra Edremit’e yerleşmiş. Belediye ile işbirliği yaparak kilisenin onarılmasına ön ayak olmuş. Ve kilise Kent Müzesi haline getirilerek yönetimi Gayane Hanıma verilmiş.Müzenin Eylül ayında açılması planlanıyormuş.Güzel bir bahçe düzenlemesi yapılmış.Kilisenin bahçesine girmeden meyve bahçeleri içindeki evlerde yıkanmış ve kuruması için asılmış keçi, koyunyünü rengârenk harika bir görüntü oluşturuyor.
Edremit asırlar boyunca harika doğasını kaybetmemiş. Onun için bugün bile Vanlıların en çok tercih ettiği yer olmuş.

Artık hava yavaş yavaş kararıyor. Akşam çöküyor. Otelimizde biraz dinlendikten sonra Merkez Et lokantasında akşam yemeği yemek için şehre indik. Yarın yolumuz Hakkâri’ye doğru. Van’da geçirdiğimiz bu üç güzel günün ardından bakalım daha neler göreceğiz.