Küresel sermaye Mars’ı fonlarken, biz hangi yoksulluğun haritasını çiziyoruz?
Ekonomi, çoğu zaman enflasyon rakamlarına, faiz kararlarına, döviz kurlarına ya da büyüme oranlarına indirgeniyor.
Oysa ekonomi bundan çok daha fazlasıdır.
Ekonomi, bir toplumun hayal kurma kapasitesidir, geleceğini finanse edebilme cesaretidir.
Sermaye, yalnızca para üretmez, medeniyet üretir.
Kimin geleceğe yatırım yaptığını, kimin ise günü kurtarmaya mahkûm olduğunu gösterir.
Bugün dünya, tarihin belki de en sert ekonomik ve ahlaki çelişkisini yaşıyor.
Bir tarafta insanlığı Mars’a taşımayı hedefleyen projeler yükseliyor, diğer tarafta milyonlarca insan yarın yiyeceği bir lokma ekmeğin hesabını yapıyor.
İşte çağımızın en büyük dramı tam da burada başlıyor.
2002 yılında uzaya erişim maliyetlerini düşürmek ve insanlığı çok gezegenli bir medeniyete dönüştürmek hedefiyle kurulan SpaceX, artık yalnızca bir uzay şirketi değildir.
Falcon roketleri, Dragon kapsülleri ve dünyanın etrafını saran Starlink uydu ağıyla küresel sermayenin en güçlü sembollerinden biri hâline gelmiştir.
Burada asıl dikkat çekici olan yalnızca Elon Musk’ın vizyonu değildir.
Daha önemlisi, dünyanın en büyük yatırım fonlarının, teknoloji şirketlerinin ve finans çevrelerinin bu vizyona milyarlarca dolar aktarmasıdır.
Çünkü sermaye geleceğe inanır.
Bugün uzay ekonomisi, yapay zekâ, kuantum teknolojileri ve yarı iletken üretimi küresel ekonominin yeni merkezini oluşturuyor.
Artık ülkelerin zenginliği yalnızca petrol rezervleriyle değil, veri üretme, algoritma geliştirme ve yüksek teknoloji ihracatıyla ölçülüyor.
Avrupa Birliği bile yıllarca eleştirilen bürokratik yapısını önemli ölçüde dönüştürerek dijital ekonomiye yöneldi.
Kamu kaynaklarını özel sektörün dinamizmiyle buluşturdu, üniversiteleri, girişim sermayesini ve sivil toplum kuruluşlarını aynı vizyon etrafında bir araya getirdi.
Bugün Avrupa’nın yapay zekâ, yeşil dönüşüm ve uzay teknolojilerine yaptığı yatırımlar, yalnızca bilimsel projeler değil, geleceğin ekonomik egemenliği için verilen büyük mücadelenin parçalarıdır.
Biz ise hâlâ düşük katma değerli üretimin, ithalata bağımlı sanayinin ve günü kurtarmaya çalışan ekonomi politikalarının içinde debeleniyoruz.
Yıllardır aynı cümleyi tekrar ediyoruz:
“Âlem aya gidiyor, biz hâlâ yaya kalıyoruz.”
Aslında sorun aya gidememek değildir.
Sorun, kendi geleceğimizi finanse edecek ekonomik vizyonu hâlâ oluşturamamış olmamızdır.
Fakat hikâyenin en acı tarafı gökyüzünde değil, yeryüzünde yazılıyor.
Uzaya çıkan teknolojiler, bugün aç çocukların hayatını kurtarmaya çalışıyor.
Bu, insanlığın en büyük ironilerinden biridir.
Çatışma bölgeleri…
Mayın tarlaları…
Seller…
Depremler…
İnsani yardım ekiplerinin ulaşamadığı coğrafyalarda artık direksiyon başında insanlar değil, yapay zekâ bulunuyor.
Dünya Gıda Programı (WFP), Almanya Havacılık ve Uzay Merkezi (DLR) ve Kızılhaç’ın yürüttüğü AHEAD Projesi bunun en çarpıcı örneklerinden biri.
Mars’ın uydusu Phobos’u keşfetmek amacıyla geliştirilen uzay teknolojileri bugün SHERP adlı otonom arazi araçlarına aktarılıyor.
Bir zamanlar başka gezegenleri keşfetmek için geliştirilen algoritmalar, bugün mayınlı arazilerden geçerek aç insanlara bir kutu bisküvi ulaştırmaya çalışıyor.
İşte ekonomi bazen tam da budur.
Bir teknolojinin hangi amaçla finanse edildiği…
Ve sonunda hangi insanın hayatına dokunduğu…
Yapay zekâ artık yalnızca yardım taşımıyor.
Açlığın muhasebesini de tutuyor.
WFP tarafından geliştirilen HungerMap Live sistemi, 95’i aşkın ülkede milyonlarca insanın gıda güvenliğini gerçek zamanlı olarak analiz ediyor.
Uydu görüntüleri…
İklim verileri…
Enflasyon…
Göç hareketleri…
Silahlı çatışmalar…
Kuraklık…
Hepsi aynı algoritmanın içinde birleşiyor.
Bernhard Kowatsch’ın şu cümlesi ise insanlığın geldiği noktayı özetliyor:
“Yaklaşık 90 gün sonrasındaki gıda krizlerini tahmin edebilecek sistemler üzerinde çalışıyoruz.”
Düşünebiliyor musunuz?
Üç ay sonra hangi çocukların aç kalacağını hesaplayabiliyoruz.
Fakat o açlığı üreten küresel ekonomik düzeni değiştiremiyoruz.
Yapay zekâ geleceği görüyor.
İnsanlık ise hâlâ iradesini gösteremiyor.
Felaket anlarında yaşanan başka bir dram daha var.
Haritası olmayan insanların dramı.
Deprem olur.
Sel gelir.
Savaş çıkar.
Ama yardım ekipleri önce yolları bulmaya çalışır.
Venezuela’da yaşanan büyük depremlerin ardından Humanitarian OpenStreetMap ekibi tam olarak bunu yaptı.
Makine öğrenmesiyle oluşturulan uydu görüntüleri, dünyanın dört bir yanındaki gönüllülerin telefonlarına gönderildi.
İnsanlar yalnızca ekranı sağa veya sola kaydırarak;
“Evet, bu bina yıkılmış.”
“Hayır, burası sağlam.” şeklinde veri ürettiler.
Binlerce kilometre ötede yapılan birkaç saniyelik ekran hareketi, enkaz altındaki insanların kaderini değiştirdi.
Leen D’hondt’un şu sözleri ise gerçeğin soğuk yüzünü gösteriyor:
“Kusursuz haritalarımız olmayabilir ama orada kaç insanın yaşadığını biliyoruz.”
Demek ki artık teknoloji bize mükemmelliği değil, trajedinin matematiğini sunuyor.
Fakat bütün bunlara rağmen acı gerçek değişmiyor.
Dünya ekonomisi savaş teknolojilerine, uzay madenciliğine ve stratejik silahlara saniyeler içinde yüz milyarlarca dolar aktarabiliyor.
İnsan hayatını koruyacak erken uyarı sistemleri ise hâlâ pek çok ülkede “pilot proje” olmaktan öteye geçemiyor.
Sorun teknoloji eksikliği değildir.
Sorun önceliklerdir.
Ekonomi aslında tam da budur.
Bir bütçenin nereye harcandığı…
Bir toplumun hangi hayali finanse ettiği…
Ve hangi insanı gözden çıkardığı…
Türkiye olarak artık şu soruyla yüzleşmek zorundayız:
Biz hangi ekonomiyi inşa ediyoruz?
Tüketen bir ekonomi mi?
Borçla büyüyen bir ekonomi mi?
İthal teknolojiye bağımlı bir ekonomi mi?
Yoksa bilgi üreten, yapay zekâ geliştiren, afetleri önceden tahmin eden, tarımı veriyle yöneten, sağlık sistemini algoritmalarla güçlendiren ve gençlerini geleceğin teknolojilerine hazırlayan bir ekonomi mi?
Çünkü geleceğin zengin ülkeleri yalnızca yüksek gelirli ülkeler olmayacak.
Veriyi yönetenler…
Yapay zekâyı geliştirenler…
Uzayı finanse edenler…
Ve en önemlisi, insan hayatını, gençleri merkeze alan ekonomik sistemleri kurabilenler olacak.
Bugün Mars’a yatırım yapan sermaye aslında geleceği satın alıyor.
Biz ise hâlâ bugünü kurtarmanın hesabını yapıyoruz.
Belki de asıl mesele uzaya çıkıp çıkamamak değildir.
Asıl mesele, kendi çocuklarımızın, gençlerimizin geleceğine yatırım yapacak cesareti gösterebilmektir.
Çünkü ekonomi, rakamlardan önce vicdandır.
Ve vicdanını kaybeden hiçbir ekonomi, ne kadar büyürse büyüsün gerçek anlamda kalkınmış sayılamaz.
Söz Sizde
Değerli okurlar;
Küresel sermayenin uzay ekonomisini finanse ettiği, yapay zekânın ise bir yandan Mars görevlerini yönetirken diğer yandan açlığı tahmin etmeye çalıştığı bu yeni çağda sizce Türkiye rotasını nereye çevirmeli?
Yapay zekânın açlığı yalnızca öngörebildiği, fakat küresel ekonomik düzenin bu açlığı ortadan kaldırmakta yetersiz kaldığı bir dünyada, sizce sorun teknoloji eksikliği mi, yoksa vicdan eksikliği mi?
Türkiye’nin kamu yönetiminden eğitime, sanayiden tarıma kadar hangi yapısal reformları önceliklendirmesi, yapay zekâ, yüksek teknoloji ve katma değer odaklı yeni ekonomi modeline geçişi artık ertelenemez bir zorunluluk hâline gelmiş midir?