Doğanın çığlığı ve betonlaşan körlüğümüz: Çöp sandığımız geleceğimiz…
Hafta sonunun o kendine özgü sakinliğinde, bir bardak çayın etrafında başlayan sohbetlerin tadı başkadır.
Gündelik hayatın koşturmacasından biraz olsun uzaklaşıp memleket meselelerini konuştuğumuz o anlarda, kimi zaman ekonomiden, kimi zaman siyasetten, kimi zaman da çocuklarımıza nasıl bir gelecek bırakacağımızdan söz ederiz.
Geçtiğimiz hafta sonu da böyle bir sohbetin içindeydik.
Masada çaylar vardı, memleketin meseleleri vardı, bir de hepimizin gözünün önünde duran ama çoğu zaman görmezden geldiğimiz bir gerçek…
Bir yanda ülkemizin eşsiz doğal güzellikleri; masmavi denizleri, koyları, sahilleri…
Diğer yanda ise yaz sezonu boyunca tüketilen milyonlarca ürünün geride bıraktığı plastik şişeler, poşetler, ambalajlar ve tonlarca atık.
Masadaki bir dostumuzun yönelttiği o sıradan görünen soru, aslında bütün ezberlerimizi bozuyordu:
“Bu kadar çöpü nereye koyacağız?”
Çayımızdan bir yudum aldık.
Sonra düşündük.
Belki de yıllardır yanlış soruyu soruyorduk.
Mesele yalnızca çöpü nereye koyacağımız değildi.
Asıl mesele, neden hâlâ ekonomik değeri olan milyonlarca tonluk kaynağa “çöp” muamelesi yaptığımızdı.
Çünkü bugün çöp dediğimiz şey, yarının hammaddesi olabilir.
Ve ekonomik sıkıntıların, yüksek üretim maliyetlerinin, enerji fiyatlarının ve hammadde bağımlılığının ağırlaştığı bir dönemde, bunu görmezden gelmenin bedeli yalnızca çevreye değil, ekonomimize de çıkıyor.
Çöpe attığımız aslında geleceğimizdir
Ekonomik sıkıntıların giderek daha fazla hissedildiği bir dönemde, çöpe attığımız her plastik şişe, her metal parça, her cam ambalaj ve her tarımsal artık aslında geleceğimizin bir parçasını da beraberinde götürüyor.
Çünkü bir ülkenin ekonomisi yalnızca fabrikalardan, bankalardan, borsadan ve ihracat rakamlarından ibaret değildir.
Ekonomi, sahip olduğumuz kaynakları ne kadar akıllı kullandığımızla da ilgilidir.
Dünyanın gelişmiş ülkeleri aynı atığın içinden yeni bir ekonomi çıkarmanın yollarını ararken, bizim “çöp” diye gördüğümüz şeyler başka ülkelerin gözünde kıymetli birer hammadde olabiliyor.
Sahile bıraktığımız tek bir plastik şişe yalnızca çevre kirliliği değildir.
Belediye bütçesinden harcanacak ekstra temizlik maliyetidir.
Kaybedilmiş bir geri dönüşüm fırsatıdır.
Yaratılmamış bir istihdamdır.
Üretilememiş bir üründür.
İthal edilmek zorunda kalınabilecek bir hammaddedir.
Ve en önemlisi, ekonomik değere dönüştürülemediği için hepimizin cebinden çıkan paradır.
Bir başka ifadeyle, çöpe attığımız şey aslında yalnızca doğayı değil, milli serveti de kirletmektedir.
Sahillerimiz turizmin vitrini mi, israfın fotoğrafı mı?
Yaz aylarında sahillerimize milyonlarca insan geliyor.
Turizm ülkemiz için önemli bir döviz kaynağı.
O halde sahillerimizi yalnızca bir çevre meselesi olarak değerlendirmek büyük bir eksiklik olur.
Temiz bir sahil, yalnızca güzel bir görüntü değildir.
Turistin memnuniyetidir.
Otelin doluluk oranıdır.
Esnafın cirosudur.
Bölgenin marka değeridir.
Ve nihayetinde ülkenin turizm geliridir.
Bir turistin deniz kenarında gördüğü plastik atık, yalnızca kötü bir görüntü bırakmaz; o bölgenin ekonomik itibarını da zedeler.
Bu nedenle sahillerde atık yönetimine yapılacak yatırım, yalnızca “temizlik gideri” olarak görülmemeli.
Turizm ekonomisine yapılmış bir yatırım olarak değerlendirilmelidir.
Çünkü doğasını koruyamayan bir turizm destinasyonu, zamanla müşterisini de kaybedebilir.
Bugün sahillerimize attığımız plastik, yarın turizm gelirimizden eksilen para olarak karşımıza çıkabilir.
Tarlalardan yükselen fırsat: Muz gövdesinden doğan ekonomi
Çevre meselesini artık yalnızca “temiz bir doğa” başlığı altında ele alamayız.
Bu doğrudan bir ekonomi meselesidir.
Zira bazen bir ülkenin zenginliği yerin altında değil, gözümüzün önünde duran ve bizim hâlâ görmezden geldiğimiz detaylarda saklıdır.
Örneğin, tarım ülkesi olduğumuzu sıkça vurguluyoruz.
Peki hasattan sonra geride kalan tarımsal artıkları ne kadar değerlendirebiliyoruz?
Yıllarca tarlalarda çürümeye bırakılan veya yakılan muz gövdeleri, dünyanın farklı bölgelerinde doğal liflere dönüştürülerek tekstilden ambalaja, biyogübreden kompozit malzemelere kadar pek çok alanda hammadde olarak kullanılıyor.
Buradaki mesele yalnızca muz gövdesi değil.
Mesele bakış açısıdır.
Dün “atık” denilen şeyin bugün “hammadde” olarak görülmesi, bizim de zihniyetimizi değiştirmemiz gerektiğini gösteriyor.
Tarlada yakılan her tarımsal artık, yalnızca çevresel bir felaket değildir.
Aynı zamanda çiftçiye ek gelir sağlayabilecek, kırsalda istihdam yaratabilecek ve yeni sanayi kollarının önünü açabilecek kaçırılmış bir ekonomik fırsattır.
Türkiye’nin ihtiyacı belki de yeni kaynaklar bulmaktan önce, elindeki kaynakların gerçek değerini keşfetmektir.
Döngüsel Ekonomi: Atığı ulusal değere dönüştürmek
Dünyada artık “atık yönetimi” kavramının yanında çok daha güçlü bir anlayış yükseliyor:
Döngüsel ekonomi.
Yani “üret, tüket, çöpe at” anlayışının yerine;
“Üret, kullan, dönüştür ve yeniden üret.”
Bu yalnızca çevrecilerin savunduğu romantik bir fikir değil.
Bu, aynı zamanda ciddi bir ekonomik model.
Hollanda’da geliştirilen PlasticRoad gibi projeler, plastik atıkların yol yapımında değerlendirilmesiyle çöp kavramının nasıl yeniden tanımlanabileceğini gösteriyor.
Türkiye’de de farklı kurumların ve belediyelerin geri dönüştürülmüş malzemelerin altyapı ve yol yapımında kullanımına yönelik pilot çalışmaları bulunuyor.
Ancak birkaç pilot projenin ötesine geçmek zorundayız.
Asıl ihtiyacımız olan şey, atığı belediyelerin sırtındaki bir yük olmaktan çıkarıp ulusal bir ekonomik değer zincirine dönüştürmek.
Çünkü bu zincirin her halkasında ekonomik değer var:
Toplama… Ayrıştırma… Geri dönüşüm… Ar-Ge… Yeni üretim… İstihdam… İhracat… Vergi geliri…
Yani çöp yalnızca çöp değildir.
Doğru yönetildiğinde fabrikadır.
Doğru işlendiğinde istihdamdır.
Doğru planlandığında ihracattır.
Ve doğru politikayla milli gelirdir.
Doğanın çığlığı, ekonominin alarmıdır
Doğa yıllardır bize aynı şeyi söylüyor:
“Beni bu kadar tüketme.”
Ekonomi ise aynı uyarıyı başka bir dille yapıyor:
“Kaynaklarını bu kadar israf etme.”
İki mesajın kesiştiği yer tam da burası.
Çünkü doğayı korumak artık yalnızca gelecek kuşaklara temiz bir dünya bırakma meselesi değildir.
Aynı zamanda bugünün ekonomisini koruma meselesidir.
Daha fazla tüketerek büyümenin sınırlarına dayanıyoruz.
Artık daha fazla kaynak tüketerek değil, daha az kaynakla daha fazla değer üreterek büyümek zorundayız.
Bir plastik şişeyi çöpe atmak kolay.
Bir tarımsal atığı yakmak kolay.
Bir sahili temizlemek ve ertesi gün yeniden kirlenmesini izlemek de kolay.
Zor olan ise sistemi değiştirmek.
Zor olan, çöpü kaynağa dönüştürmek.
Zor olan, belediyeyi yalnızca temizlik yapan bir kurum olmaktan çıkarıp döngüsel ekonominin aktörü haline getirmek.
Zor olan, çiftçinin tarlasında yaktığı atığı bir sanayi kuruluşunun hammaddesine dönüştürecek zinciri kurmak.
Zor olan, çocuklarımıza “Doğayı koruyun” demekten öte, doğayı korumanın ekonomik olarak da kazandırdığı bir düzen bırakmak.
Belki de artık kendimize şu soruyu sormalıyız:
Biz gerçekten kaynakları kıt bir ülke miyiz, yoksa elimizdeki kaynakların değerini göremeyen bir ülke mi?
Çünkü geleceğin ekonomisi, bugün gözümüzün önünde duran ama bizim hâlâ “çöp” diye baktığımız kaynakların içinde saklı.
Ya çöplerimizin altında kalacağız…
Ya da o çöplerin içinden yeni bir üretim ekonomisi çıkaracağız.
Ve belki de yıllar sonra çocuklarımız bugünün fotoğraflarına bakıp bize tek bir soru soracak:
“Elinizde bu kadar kaynak varken neden onları çöpe attınız?”
İşte o sorunun cevabını bugün vermek zorundayız.
Çünkü doğanın çığlığı artık yalnızca çevrenin değil, ekonominin de alarmıdır.
Söz sizde…
Sizce yerel yönetimler, sahillerde ve kentlerde yalnızca çöpü toplamakla yetinmek yerine, atıkları yerel ekonomiye kazandıracak geri dönüşüm ve döngüsel ekonomi projelerini neden hâlâ yeterince büyütemiyor?
Peki sizce tarlalarda çürüyen veya yakılan tarımsal atıkların sanayiye kazandırılması için devlet, yerel yönetimler ve özel sektör nasıl bir ortak ekonomik model kurmalı?