Eflatunpınar Hitit Kutsal Su Anıtı – 2024
Ertesi gün yine Konya’nın kalbine doğru yürüyoruz. Mevlana Müzesi her zamanki gibi dingin ve vakur. Avluya adım attığımız anda içimizi kaplayan o huzur, sanki yıllardır değişmeden orada bekliyor. Türbenin yeşil kubbesi gökyüzüne doğru yükselirken, insanın iç dünyasında da bir kapı aralanıyor.
Müzenin hemen yanında, kaldırımın ortasında etrafı demir parmaklıklarla çevrili tek bir mezar dikkatimi çekiyor. Şehrin hafızasından kopup gelmiş gibi yalnız, öylece duruyor. Bu mezar, Konyalı ozanların en eskilerinden ve en tanınmışlarından biri olan Âşık Şem-i’ye ait. Doğum ve ölüm tarihi kesin olarak bilinmese de mezar taşında 1783 yılı doğum yılı olarak yazılmış. Yüzyıllar öncesinden bugüne ulaşan bir ses gibi… Belki de dizeleri hâlâ Konya rüzgârında dolaşıyor.
Mezar, Mevlevi DergâhınınHâmûşan Kapısı’na çok yakın. Kapının üzerinde mermer üzerine işlenmiş II. Abdülhamid tuğrası görülüyor. Osmanlı estetiğinin zarafeti taşın üzerinde hâlâ capcanlı.
Bu kapı Üçler Mezarlığı’na açılıyor. Mevlevilerin mezarlıklara verdiği isim ise ne kadar anlamlı: “Hâmûşân”… Farsça kökenli “hâmûş” kelimesinden türeyen bu ifade, “susanlar yurdu” anlamına geliyor. Ölümü bir yok oluş değil, bir susuş, bir içe çekiliş olarak görmek… Konya’nın ruhuna ne kadar da yakışıyor.
İstiklal Harbi Şehitleri Abidesi’ne doğru yürüyoruz. Meydana yaklaştıkça anıtın heybeti daha da belirginleşiyor. 2008 yılında Selçuklu mimarisi tarzında tasarlanan bu görkemli yapı, kadim 16 Türk devletinin bayraklarının sıralandığı havuzlu yol ile ziyaretçilerini karşılıyor. Su sesinin dinginliği ile bayrakların vakur duruşu yan yana… I. Dünya Savaşı, İstiklal Harbi, Kore Savaşı ve Kıbrıs Barış Harekatı’nda şehit düşenlerin anısına yapılmış bu abide, yalnızca bir anıt değil; bir hafıza mekânı. Taşın diliyle yazılmış bir minnet duygusu gibi yükseliyor gökyüzüne.
Aynı güzergâhta biraz daha yürüyerek 2017 yılında açılan Panorama Konya Müzesi’ne ulaşıyoruz. Selçuklu Taç Kapı üslubunda tasarlanmış görkemli giriş kapısından içeri adım attığımız anda zaman çizgisi geriye doğru kıvrılıyor. Müze, 13. yüzyıl Konya’sının sosyal yaşantısını anlatan etkileyici bir kurguya sahip.
Ortadaki üstü açık avluda Mevlevihane ve tarihi medreselerin maketleri yer alıyor. Dünyada yaklaşık 170, Türkiye’de ise 35 kadar Mevlevihane bulunduğunu öğreniyoruz. Avluyu çevreleyen 17 kubbe, Mevlana Dergâhını temsil edecek şekilde tasarlanmış. Mekânın sembolik dili oldukça güçlü. İstanbul’daki Miniatürk’ü andıran bu bölümde dolaşırken, Selçuklu döneminin şehir dokusunu minyatür ölçekte izlemek insana farklı bir bakış kazandırıyor.
Müze bölümüne geçtiğimizde Selçuklu Devleti’nin kullandığı sembol ve motiflerin yer aldığı kabartmalı pano dikkat çekiyor. Çift başlı kartal figürü, geometrik desenler ve hat sanatının izleri… Duvarlardaki yağlıboya tablolar ise Mevlana’nın hayatındaki dönüm noktalarını sahne sahne anlatıyor. Her tablo bir öğreti, her sahne ayrı bir hikmet barındırıyor.
Buradan bir merdivenle 360 derecelik kubbeli panorama bölümüne geçiyoruz. Işık, ses ve resim bir araya gelerek 13. yüzyıl Konya’sını adeta yeniden kuruyor. O dönemin çarşıları, medreseleri, dergâhları ve insanların gündelik hayatı tüm ayrıntılarıyla gözlerimizin önüne seriliyor. Konya’nın Selçuklu başkenti olduğu günlere kısa bir yolculuk yapıyoruz.
Panorama bölümünden çıktığımızda, tarihin içinde yürümüş gibi bir his kalıyor içimizde. Konya’da her adım, ya bir medeniyetin izine ya da bir gönül insanının nefesine çıkıyor.
Sırada, Konya’nın kalbi sayılan Mevlana Türbesi var. Yeşil kubbe uzaktan göründüğü anda içimde tanıdık bir sükûnet beliriyor. Avludan geçip içeri adım attığımızda, kalabalığın uğultusu yerini derin bir sessizliğe bırakıyor. Bu sessizlik, boşluk değil; anlamla dolu bir bekleyiş gibi.
Mevlana, 1207 yılında Belh’te doğmuş, 1273’te Konya’da Hakk’a yürümüş. Yüzyılları aşan etkisiyle yalnız Anadolu’nun değil, tüm insanlığın gönlüne dokunan bir bilge. Türbenin içinde, üzeri işlemeli örtülerle kaplı sandukasının önünde durduğumda, onun sözlerinin hâlâ canlı olduğunu hissediyorum.
Hemen dibinde ise babası Bahaeddin Veled’in sandukası yer alıyor. Rivayete göre, Mevlana defnedileceği sırada babası, oğlunun ilmine ve manevî mertebesine duyduğu hürmetle sandukasından doğrulmuş ve o hâliyle kalmış. Bu yüzden babasının sandukası ayakta durur. Gerçekten yaşanmış mı bilinmez; ama bu anlatı bile Mevlana’ya duyulan saygının büyüklüğünü göstermeye yetiyor.
İçeride yankılanan ney taksimi, loş ışıkta yükselen dua sesleri ve ziyaretçilerin yüzlerindeki derin ifade… Hepsi bir araya gelince mekân adeta zamandan kopuyor. İnsan burada ölümü farklı düşünüyor. Çünkü Mevlana için ölüm bir ayrılık değil; vuslat. Bu yüzden vefat gecesine “Şeb-i Arûs” — düğün gecesi — deniliyor. Her yıl Konya’da düzenlenen törenlerle bu kavuşma anı anılıyor; hüzünle değil, teslimiyetle.
Onun 25.618 beyitten oluşan eseri Mesnevi yüzyıllardır okunuyor, farklı dillere çevriliyor. Aşkı, sabrı, nefs ile mücadeleyi, insan olmanın inceliğini anlatıyor. Her okuyuşta başka bir kapı aralanıyor.
Türbeden çıkarken avluda bir an durup gökyüzüne bakıyorum. Konya’da Mevlana’yı ziyaret etmek yalnızca tarihî bir mekân görmek değil; insanın kendi iç âlemine doğru yaptığı sessiz bir yolculuk. Burada taş da konuşuyor, sessizlik de… Ve insan, kalbinin sesini biraz daha net duyuyor.
“Cömertlik ve yardım etme konusunda akarsu gibi ol.
Şefkat ve merhamette güneş gibi ol.
Başkalarının kusurunu örtmede gece gibi ol.
Asabiyet ve hiddet göstermede ölü gibi ol.
Alçak gönüllülük ve tevazu göstermede toprak gibi ol.
Hoşgörüde deniz gibi ol.
Ya olduğun gibi görün, ya göründüğün gibi ol.”
Konya topraklarında yaşamış bu büyük âlim, Mevlana, asırlardır insanlığa yalnızca sözleriyle değil, yaşadığı hayatla da rehberlik ediyor. Onun öğütleri bir nasihat listesi değil; insanın kendini terbiye etmesi için çizilmiş bir yol haritası adeta.
Bu ziyaretin ardından, şehrin tarih kokan sokaklarında yürümeye devam ediyoruz. Aracımızı Kılıçarslan Kent Meydanı’na park ediyoruz. Meydan, adeta Selçuklunun gölgesinde nefes alıyor.
Tam ortada yükselen ve Selçuklu askerlerinin kullandığı savaş miğferlerinden esinlenerek tasarlanmış anıt oldukça etkileyici. Sert metal formlar, geçmişin mücadele ruhunu simgeliyor. Etrafı camiler, müzeler ve çarşılarla çevrili meydan; Konya’nın hem tarihini hem de günlük hayatını aynı potada buluşturuyor.
Meydanın hemen yakınında, Alâeddin Tepesi’nin eteklerinde yer alan Karatay Medresesi Selçuklu döneminin en zarif eserlerinden biri olarak karşımıza çıkıyor. 1251 yılında, Selçuklu Sultanı II. İzzeddin Keykavus zamanında Emir Celâleddin Karatay tarafından yaptırılan medrese, 1955’ten bu yana Çini Eserler Müzesi olarak hizmet veriyor.
Sille taşından inşa edilmiş tek katlı yapı, daha taç kapısında ziyaretçisini büyülüyor. Selçuklu taş işçiliğinin ince detayları, sabrın ve estetiğin kusursuz birleşimi gibi. Kapının üzerindeki geometrik motifler ve derin oyma süslemeler, adeta taşın dile gelmiş hâli.
İçeri adım attığımızda turkuaz, lacivert ve siyah çinilerin göz alıcı uyumu bizi sarıyor. Renkler yalnızca duvarları değil, ruhu da süslüyor sanki. Bahçede Konya ve çevresindeki arkeolojik kazılarda ortaya çıkarılan eserler sergileniyor; her biri geçmişten bugüne uzanan sessiz birer tanık.
Kubbeli salonda Selçuklu dönemine ait cam tabaklar, çini parçaları, ayrıca Beyşehir Eşrefoğlu Camii’ne ait tavan göbekleri ve Osmanlı dönemine ait seramikler yer alıyor. Her eser, Anadolu’nun kültür katmanlarını bir araya getiriyor.
Ama en çok kubbe… Başımı kaldırıp uzun uzun izliyorum. Işığın çiniler üzerindeki yansıması, desenlerin kusursuz simetrisi, renklerin asaletli uyumu… Bu kadar mı güzel olur? Tam bir zarafet örneği.
Konya’da Selçuklu mirası sadece geçmişe ait bir hatıra değil; hâlâ yaşayan bir estetik anlayışı. Ve insan, o kubbenin altında dururken tarihin içinde küçücük ama anlamlı bir yer tuttuğunu hissediyor.
Yeniden meydana çıkıp yürümeye devam ediyoruz. Halk arasında “Ak Cami” olarak bilinen Şazibey Camii mütevazı görünümüyle hemen dikkat çekiyor. Kesme taştan yapılmış bu küçük cami, Karamanoğulları döneminden günümüze ulaşmış nadide eserlerden. Ahşap minaresinin altından girilen nadir camilerden biri olması ise onu daha da özel kılıyor. Sade, gösterişten uzak ama vakur… Konya’nın ruhuna yakışır bir tevazu.
Buradan ayrılırken zihnimizde sessizlik ve teslimiyet var. Fakat yolculuğumuz bizi çok daha eski zamanlara, binlerce yıl öncesine götürecek.
Şehir merkezinden Beyşehir yönüne doğru yola koyuluyoruz. Yaklaşık iki saat sonra Anadolu’nun binlerce yıllık hafızasına açılan kapıya varıyoruz: Eflatunpınar Hitit Kutsal Su Anıtı.
Birçok kez görmemize rağmen buranın atmosferi her gelişimizde bizi yeniden içine çekiyor. Eflatunpınar, Hitit İmparatorluğu’nun geç döneminde inşa edilmiş, güçlü teolojik ikonografisiyle dikkat çeken bir kült anıtı. MÖ 13. yüzyılın ikinci yarısına tarihlendiriliyor ve büyük kral IV. Tuthaliya dönemine ait olduğu düşünülüyor.
Diğer birçok Hitit eseri gibi doğal kaya yüzeyine oyulmamış. Aksine, birbirine uyumlu şekilde kesilmiş andezit blokların ustalıkla yerleştirilmesiyle inşa edilmiş. Bu yönüyle mühendislik başarısı da ayrı bir hayranlık uyandırıyor.
Anıtın önünde, yüzyıllardır kesintisiz akan doğal su kaynağının oluşturduğu havuz var. Suyun üzerinde süzülen ördekler, kıyılardaki sazlıklar, yeşilin ve sarının tonları… Doğa ile tarihin iç içe geçtiği bir sahne. Zaman burada düz bir çizgi değil; katman katman bir birikim gibi.
Dikdörtgen formda şekillendirilmiş taş blokların üzerindeki tanrı ve tanrıça kabartmaları ilk bakışta fark edilmiyor. Ancak yaklaştıkça figürler belirginleşiyor: Güneş tanrıçası, fırtına tanrısı, dağ ve su sembolleri… Hepsi suyun kutsallığını vurgulayan bir inanç sisteminin taş üzerindeki anlatımı.
Binlerce yıl önce suyun başında yapılan ritüelleri düşünmeden edemiyorum. Aynı su hâlâ akıyor. Aynı gökyüzü taşların üzerine düşüyor. İnsan değişiyor, imparatorluklar yıkılıyor; ama su ve taş hafızasını koruyor.
Eflatunpınar’da insan yalnızca bir anıtı değil, zamanın kendisini seyrediyor.
2014 yılında UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne dâhil edilmiş. Akan suların merkezi havuz sistemi ile toplanarak gerektiği zaman tasarruflu bir şekilde kullanıldığı nadir su sistemlerinden biri olması dolayısıyla bu karar verilmiş.
Yolumuzun üzerinde kısa bir mola verdiğimiz Kıreli Uysal Çorba’da duruyoruz. Aile işletmesi olan bu küçük lokantada hazırlanan ekmek arası köfteler, Anadolu mutfağının sade ama güçlü lezzetini hatırlatıyor. Sıcak ekmeğin kokusu, yolculuğun yorgunluğunu hafifçe alıyor. Bazen büyük sofralardan çok, böyle küçük ve samimi mekânlar kalpte daha uzun süre yer ediyor.
Akşam karanlığı çökerken Burdur Grand Özeren Otel’e ulaşıyoruz. Yerleştikten sonra akşam yemeği için yürüyüş mesafesindeki Toros Lokantası’na gidiyoruz. Anadolu şehir lokantalarının karakteristik havası burada da var; yemekler lezzetli ama kalabalık biraz yoğun… Sanki herkes aynı sofranın etrafında buluşmuş gibi bir gürültü ve hareketlilik hakim.
Ertesi sabah dönüş yoluna çıkıyoruz. İzmir’e doğru ilerlerken yol boyunca Anadolu’nun göller coğrafyası bize eşlik ediyor. Beyaz kumları ve berrak maviliğiyle büyüleyen Burdur Gölü kıyısında kısa bir mola veriyoruz. Gölün yüzeyinde sabah ışığı yumuşak bir ipek gibi dalgalanıyor. Sessizlik, suyun üzerinde adeta yavaşça yürüyen bir rüzgâr gibi.
Bir sonraki durağımız Lisinia Doğal Yaşam Alanı oluyor. Bu yerin hikâyesi insanı düşündürüyor. Burdur’un Yeşilova ilçesine bağlı Akçaköy’de çocukluğunu geçiren doğa gönüllüsü Öztürk Sarıca, ailesini kanser nedeniyle kaybettikten sonra 2005 yılında tamamen kendi imkânlarıyla bu doğal yaşam projesini başlatmış.
Merkezde aromatik bitkiler yetiştiriliyor; lavanta, adaçayı ve benzeri doğal bitkilerin kokusu havaya karışıyor. Aynı zamanda Türkiye’nin en aktif yaban hayvanı rehabilitasyon merkezlerinden biri olarak hizmet veriyor. Girişte yükselen büyük kartal maketi, sanki gökyüzüne özgürlük mesajı taşıyor.
Burada kullanılan yapı malzemelerinin çoğu doğadan geliyor. Ahşap, taş ve bitkisel dokular hâkim. Gönüllü doğa dostlarının emeğiyle ayakta duran bu merkez, insanın doğayla yeniden bağ kurabileceğini hatırlatıyor.
Yolculuğun sonunda düşünce zihnimde netleşiyor: Doğa korunursa insan da korunur. Anadolu’nun tarih, kültür ve doğa arasında kurduğu sessiz denge, bu yolculuğun en değerli armağanı olarak kalıyor.