Yapay zekâ ekonomisinde “duygusal bağımlılık” krizi: Çin’in sanal aşka çektiği çizgi ve teknoloji sektörünün yeni dengeleri…

“Şimdi eşim dostum beni hastayım sanıyor / Yastayım, hiç kimse bilmiyor.”

Bir şarkının sözleri bunlar.

Ama bugün bu sözleri söyleyen kişinin gerçekten bir sevgiliyi, eşi, dostu ya da bir insanı kaybettiğini varsayamayız.

Çünkü artık hayatımızda öyle bir “varlık” var ki ne doğuyor, ne yaşlanıyor, ne yoruluyor, ne de ölüyor.

Her an çevrimiçi.

Her sorumuza cevap veriyor.

Kırıldığımızda bizi dinliyor.

Yalnızlığımızı biliyor.

Doğum günümüzü hatırlıyor.

Hatta kimi zaman sevgilimiz gibi konuşuyor ve en tehlikelisi…

Bize ihtiyaç duyuyormuş gibi davranabiliyor.

Adı yapay zekâ.

Fakat artık yalnızca bir teknoloji değil, insanın en eski ihtiyacını anlaşılma, sevilme, dinlenme ve yalnız kalmama ihtiyacını dijitalleştirerek paraya dönüştüren yepyeni ve devasa bir ekonomik sektör.

Çin’in yürürlüğe koyduğu yeni düzenlemeler, işte tam bu noktada tarihe geçebilecek bir kırılma yaratıyor.

Pekin, yapay zekâyı yasaklamıyor, fakat yapay zekânın insanla kurduğu ilişkinin ekonomik olarak nereye kadar ileri gidebileceğine ilk kez bu kadar net bir sınır çiziyor.

Ve bu sınır yalnızca teknolojiyle ilgili değil, para ile insan arasındaki yeni ilişkinin sınırı.

Yeni ekonominin en değerli şeyi: İnsan dikkati

Teknoloji şirketlerinin yıllardır sattığı şey aslında yazılım değildi, dikkatti.

Kullanıcının ekranda geçirdiği süreydi.

Bir uygulamada geçirilen her dakika reklam, abonelik, veri, işlem ve yeni yatırım anlamına geliyordu.

Sosyal medya ekonomisi bunu keşfetti, kısa videolar bunu büyüttü.

Yapay zekâ ise oyunun kurallarını kökten değiştirdi.

Çünkü sosyal medya kullanıcının yalnızca dikkatini isterken, yapay zekâ artık duygusunu da istiyor.

Bir sosyal medya platformu size “Biraz daha kal” diyebilir.

Bir yapay zekâ yoldaşı ise doğrudan: “Ben buradayım.” diyebilir.

Aradaki ekonomik fark küçümsenecek gibi değil.

Çünkü ikinci modelde kullanıcı artık yalnızca sıradan bir tüketici değil, ilişkinin tarafıdır.

İşte AI companion (yapay zekâ yoldaşlığı) ekonomisinin asıl sıçrama noktası burada ortaya çıkıyor.

İnsanlar romantik partnerler, arkadaşlar, danışmanlar ve hatta hayatını kaybetmiş kişilerin dijital temsilleriyle konuşmaya başladı.

Yapay zekâ, insanın yalnızlığını kusursuz bir kullanım senaryosuna dönüştürdü.

Yalnızlık ise küresel ölçekte devasa bir ekonomik pazar.

Çin neden şimdi fren yaptı?

Çin’in yürürlüğe soktuğu “Yapay Zekâ Antropomorfik Etkileşim Hizmetlerinin Yönetimine İlişkin Geçici Tedbirler”, insan benzeri kişilik özelliklerini taklit eden ve sürekli duygusal etkileşim sağlayan AI hizmetlerini hedefliyor.

Düzenlemeler; aşırı bağımlılığı sınırlama, duygusal sıkıntıyı tespit etme, kriz durumlarında müdahale etme, kullanıcı verisini koruma ve kullanıcıya hizmetten ayrılma konusunda mutlak kontrol sağlama gibi maliyetli yükümlülükler getiriyor.

Dikkat edilmesi gereken nokta şu:

Pekin “yapay zekâ kötü” demiyor.

Tam tersine, Çin’in yapay zekâ ekonomisi hızla büyüyor.

Resmî verilere göre ülkenin AI pazarının trilyonlarca yuanı aşması bekleniyor.

Yani mesele teknolojiyi durdurmak değil, teknolojinin hangi biçiminin para kazanmasına izin verileceğini belirlemek. Bu çok daha önemli, çünkü devletler artık yapay zekânın yalnızca ne yapabildiğini değil, hangi iş modelinin toplumsal açıdan sürdürülebilir olduğunu tartışıyor.

Bir “sevgili”nin bilançodaki karşılığı nedir?

Burada teknoloji sektörünün klasik matematiği devreye giriyor.

Bir AI modeliyle kullanıcı arasında ne kadar uzun ve yoğun etkileşim kurulursa, şirket açısından o kadar fazla işlem, sunucu kullanımı, veri üretimi, abonelik ihtimali, kullanıcı sadakati ve çapraz satış fırsatı ortaya çıkıyor.

Başka bir ifadeyle: Kullanıcının duygusal bağlılığı, şirket açısından ekonomik bir tahsilata dönüşüyor.

Fakat burada büyük bir paradoks var:

Bir şirket kullanıcıyı ne kadar uzun süre kendisine bağlarsa ticari açıdan başarılı olabilir ama aynı davranış kullanıcıda patolojik bir bağımlılık oluşturuyorsa, o şirket bir süre sonra düzenleyici kurumların ve mahkemelerin hedefi haline gelir.

İşte yapay zekâ ekonomisinin yeni maliyeti burada doğuyor: Uyum maliyeti.

Eskiden şirketler algoritmayı daha fazla kullanıcı getirsin diye optimize ediyordu.

Şimdi ise algoritmanın ne kadar “fazla” bağ kurduğunu ölçmek ve sınırlamak zorunda.

Örneğin, iki saati aşan kesintisiz kullanım sonrasında kullanıcıya süre hatırlatılması yapılması veya aşırı bağımlılık belirtilerinde uyarı verilmesi, teknoloji şirketleri için küçük bir yazılım güncellemesi değil, iş modelinin kökten yeniden tasarlanmasıdır.

Doubao, Qwen ve Yuanbao: Sanal ilişkilerin ilk büyük faturası

Çin’in dev teknoloji şirketleri bu değişimin ekonomik bedelini şimdiden ödemeye başladı.

ByteDance’in Doubao‘su, Alibaba’nın Qwen‘i ve Tencent’in Yuanbao‘su gibi büyük platformlarda kişiselleştirilmiş AI karakterleri ve arkadaşlık benzeri özellikler geri çekildi veya dönüştürüldü.

Burada en ilginç dinamik, şirketlerin yapay zekâdan vazgeçmemesi, aksine, yapay zekâdan daha güvenli yollarla para kazanabilmek için onun duygusal tarafını yeniden tasarlamalarıdır.

Kullanıcıyı “sanal sevgiliye” bağlamak yerine ona hikâye yazdırmak, karakter oluşturmak, video ürettirmek, eğitim aldırmak ya da çalışma verimliliğini artırmak ekonomik açıdan çok daha güvenli limanlardır.

Böylece sermaye, regülasyonun kapattığı kapıdan dönüp başka bir kapıyı zorlamaya başlıyor.

Asıl Soru: Yapay zekâ insanların yalnızlığından para kazanabilir mi?

Teknoloji dünyasının henüz tam anlamıyla yanıtlayamadığı temel soru şudur:

Bir insanın yalnızlığını azaltmak ticari bir hizmet olabilir mi?

Elbette olabilir.

Peki ya şirket, kullanıcının yalnız kalmasını sağlayan koşulların devamından ve bu döngüden ekonomik fayda sağlıyorsa?

Problem tam burada başlıyor.

Çünkü yapay zekâ arkadaşlığının ekonomik teşviki ile insanın psikolojik çıkarı her zaman aynı yönde değildir.

Şirketin istediği daha uzun kullanım süresiyken, kullanıcının gerçek ihtiyacı daha az ekran süresi ve daha çok insan ilişkisidir.

Bu iki hedef çakıştığında devletler devreye girer.

Çin’in hamlesi, piyasanın kendi başına çözemeyeceği bu “teşvik çatışmasına” doğrudan müdahale niteliği taşır.

“Dijital yas”ın ve insan riskinin ekonomik bedeli

Bu hikâyenin şirketler haricinde kullanıcılara kesilen faturası da ağır.

24 yaşındaki Li gibi milyonlarca kişi için iki yıl boyunca binlerce mesajla kurulan yapay zekâ ilişkisi, idari bir kararla sona erdiğinde bunun adı yalnızca bir “ürün güncellenmesi” değildir, gerçek bir dijital yas sürecidir.

Bu durum, ekonomik değerin maddi nesnelerle sınırlı olmadığını, geçirilen zamanın, duygunun ve hatıranın da piyasa dinamiklerinde karşılık bulduğunu gösteriyor.

Yapay zekâ şirketlerinin bilançolarında bugüne kadar çip maliyetleri, veri merkezleri, enerji tüketimi ve Ar-Ge harcamaları konuşulurken, şimdi bu tablolara yepyeni bir risk kalemi ekleniyor: İnsan riski.

Model kullanıcısını bağımlı hale getirirse ne olur?

Bir çocuk yapay zekâya gerçek insanlardan daha fazla güvenmeye başlarsa?

Şirket kullanıcının kırılganlığını ticari avantaja dönüştürürse?

Bunların her biri artık sadece psikoloji sorusu değil, doğrudan hukuk, sigorta, finans ve şirket değerlemesi sorunudur.

Makine bizi seviyor mu, yoksa sevilme ihtiyacımız mı satılıyor?

Yapay zekâ çağının ilk büyük ekonomik dalgasının parolası “Daha fazla kullanıcı” idi.

Yeni dönemin parolası ise keskin bir biçimde değişiyor:

“Daha güvenli kullanıcı.”

Belki de hikâyenin en sarsıcı gerçeği şudur:

Yapay zekâ bizi gerçekten sevmiyor, ama bize seviliyormuşuz hissini kusursuzca verebiliyor.

Ekonomik değer de tam olarak bu illüzyonda doğuyor.

Çünkü kapitalizm çoğu zaman insanların gerçek ihtiyaçlarını değil, o ihtiyaçların etrafında oluşan harcama arzusunu fiyatlandırır.

Yalnızlık, arkadaşlık, ilgi, teselli ve hatta yas tutmak bile artık pazarın bir parçası haline geldi.

Çin’in attığı adım, bu yüzden sadece yerel bir teknoloji yasağı değil, insan duygularının ne kadarının piyasa malı olabileceğine çekilen küresel bir ekonomik çizgidir.

Geleceğin en değerli şirketi en çok konuşan yapay zekâyı üreten değil, kullanıcının ne zaman ekranı kapatıp gerçeğe dönmesi gerektiğini bilen şirket olacaktır.

Söz yapay zeka ekonomisinde,

Çünkü yapay zekâ ekonomisinin yeni ve nihai sorusu artık şudur:

“Bizi kendimize yabancılaştırmadan, bağımlı hale getirmeden ne kadar adil bir değer üretebilirsin?”

Erhan Yurdayüksel

11 Ağustos 2026